Φαρμακευτικά Φυτά

Φαρμακευτικά φυτά

από το site www.dikaiosnet.gr Όλοι οι πολιτισμοί, σε όλες τις ηπείρους ανέπτυξαν μαζί με την καλλιέργεια των φυτών για τη διατροφή τους και τη χρησιμοποίηση των θεραπευτικών τους ιδιοτήτων. Το σύνολο αυτών των γνώσεων, κατά έναν αξιοθαύμαστο τρόπο, διέσχισε τις χιλιετηρίδες, εμπλουτιζόμενο και διαφοροποιούμενο, χωρίς ποτέ να καταργείται στο σύνολό του. Η χρήση των ιδιοτήτων του οπίου που προέρχεται από το φυτό Papaver somniferum, 4000 χρόνια πριν να μάθουμε να εξάγουμε από αυτό τη μορφίνη είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της διάρκειας αυτών των γνώσεων. Οι γνώσεις αυτές έμειναν για μεγάλο χρονικό διάστημα εμπειρικές, η πρόοδος όμως των σύγχρoνων επιστημών, όπως της οργανικής χημείας και της βιοχημείας, έκαμε πολλές από αυτές αναμφισβήτητες αλήθειες. Οι γνώσεις για τις θεραπευτικές δυνάμεις που έχει η Φύση χάνονται στα βάθη των αιώνων. Σύμπτωση ή ένστικτο, είχαν οδηγήσει στην ανακάλυψη θεραπευτικών φυτών που έφερναν στον άνθρωπο ανακούφιση από τους πόνους του. Τα ενεργά συστατικά των φυτών και οι φαρμακευτικές τους ικανότητες δεν ήταν όμως γνωστά από τα πολύ παλιά χρόνια. Οι τότε άνθρωποι μάλλον προσπαθούσαν να θεραπευτούν με τον μυστικισμό και τη μαγεία και η ιατρική περιοριζόταν στη θεραπεία των τραυμάτων. Ο μυστικισμός και η μαγεία εφαρμόζονταν στα ιερά του Ασκληπιού και των άλλων θεών-γιατρών, καθώς θεωρούνταν ότι η γνώση και η πρακτική της ιατρικής ήταν αποκλειστικά θεϊκά προνόμια. Ο Ασκληπιός, γιος του Απόλλωνα, ήταν ο πιο νέος από τους θεούς και του αφιέρωναν ειδικά διασκευασμένους ναούς στις πιο ευχάριστες τοποθεσίες, όπως είναι οι πηγές, οι όχθες των ποταμών ή τα ιερά άλση. Σ’ αυτά τα μέρη οι προσκυνητές αποζητούσαν με προσευχές και προσφορές τη θεραπεία για τις παθήσεις τους. Ο Ιπποκράτης έζησε περίπου από το 460 π.Χ. έως το 377 π.Χ., ήταν ο μεγαλύτερος θεραπευτής της αρχαιότητας και θεωρείται ο πατέρας της ιατρικής. Γεννήθηκε πιθανότατα στην Κω και ταξίδεψε πάρα πολύ, πριν εγκατασταθεί στο νησί και αρχίσει να εξασκεί και να διδάσκει την ιατρική. Δίδασκε επί πληρωμή και ήταν αρκετά διάσημος στην εποχή του, ώστε αναφέρεται ακόμα κι από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Πέθανε στην Λάρισα, ενώ λίγα γνωρίζουμε γενικά γι’ αυτόν. Αυτό που είναι σχεδόν σίγουρο είναι ότι έγραψε αρκετά από τα 60 περίπου έργα που απαρτίζουν την Ιπποκρατική Συλλογή, αν και υπάρχει μια σχετική διαφωνία στο ποιά. Τα περισσότερα από αυτά τα έργα γράφτηκαν μεταξύ του 420 και του 350 π.Χ. περίπου και όλα μαζί βοηθούν στο να καθορίσουμε τις απαρχές της Δυτικής ιατρικής παράδοσης. Γραμμένα από πολλά χέρια και ενσωματώνοντας μία ποικιλία από στυλ και θεωρητικές τοποθετήσεις, τα Ιπποκρατικά έργα ασχολούνται με πολλές πλευρές της υγείας και των ασθενειών, συμπεριλαμβανομένων της διάγνωσης, της χειρουργικής, της υγιεινής και της θεραπευτικής. Ανάμεσα στις πιο σημαντικές Ιπποκρατικές ιδέες ήταν η πεποίθηση ότι η ασθένεια είναι ένα φυσικό γεγονός, παρά κάτι που προκαλείται από τους θεούς ή από υπερφυσικές δυνάμεις. Η Ιερή Αρρώστια, μια θεραπεία για την επιληψία, έλεγε ότι αυτή η τρομακτική ασθένεια απορρέει από φραγές στον εγκέφαλο. Το έργο Άνεμοι, Ύδατα, Τοπία εξέταζε τον ρόλο των περιβαλλοντικών συνθηκών στην πρόκληση ασθένειας τόσο στα άτομα όσο και στις επιδημίες σε μια κοινότητα. Επίσης πρόσφερε πολύ λογικές συμβουλές για τη στέγαση, την δόμηση μιας πόλης, το πόσιμο νερό και άλλους παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν την υγεία. Το έργο Επιδημίες παρουσίαζε μια ομάδα από προσεχτικές παρατηρήσεις σε περιπτώσεις επιδημιών. Οι Αφορισμοί ήταν συμπεράσματα πολλών παρατηρήσεων, δομημένα σε μια σειρά μικρών γενικεύσεων, οι οποίες χωρίς αμφιβολία χρησιμοποιούνταν στη διδασκαλία νέων μαθητών. Πρόσθετα Ιπποκρατικά έργα ασχολήθηκαν με την χειρουργική, τις γυναικολογικές ασθένειες και άλλες ειδικές πλευρές της ιατρικής πρακτικής. Τίποτα όμως δεν είναι πιο διάσημο από τον Όρκο, αν και αυτός σίγουρα δεν γράφτηκε από τον ίδιο τον Ιπποκράτη. Ο Όρκος παρείχε μια σύντομη σειρά από ηθικές καθοδηγητικές γραμμές για την αντιμετώπιση ασθενών και συναδέλφων. Σε μια χριστιανοποιημένη μορφή, δινόταν από νεαρούς απόφοιτους της Ιατρικής στον Μεσαίωνα και μετά, ενώ στο λαϊκό μυαλό είναι ακόμα συνδεδεμένος με υψηλές ηθικές αρχές της ιατρικής. Όμως η μεγαλύτερη προσφορά του Ιπποκράτη στην ανθρωπότητα είναι αναμφισβήτητα η απαλλαγή της ιατρικής από την επιρροή των φιλοσοφικών θεωριών και της μυθικής λατρείας των θεών. Με πολλή σοφία κατέταξε φυτά σε κατηγορίες ανάλογα με τις θεραπευτικές τους ιδιότητες και προσδιόρισε τη χρησιμότητά τους στις διάφορες αρρώστιες, σύμφωνα με τις διαγνώσεις που έκανε. Την κλασσική όμως θεωρία της θεραπείας με βότανα την χρωστάμε στον Θεόφραστο και την αποκορύφωσή της στα διδάγματα του Διοσκορίδη, ο οποίος είχε μελετήσει πάνω από 500 φυτά για τη δράση τους πάνω στις ασθένειες του ανθρώπινου σώματος. Στην «Περί Ύλης Ιατρικής» μελέτη του διακρίνει ήδη κανείς την κατάταξη των φυτών σύμφωνα με τις ενεργές ύλες και τις θεραπευτικές ικανότητες που έχει το καθένα. Από την άλλη, οι αρρώστιες του ανθρώπου που ξεχωρίζει ο Διοσκορίδης, ξεπερνούν τις 50, αρχίζοντας από τον πονοκέφαλο και καταλήγοντας στον ίκτερο, τις παθήσεις της σπλήνας, τις νεφρίτιδες και το έλκος του στομάχου. Για κάθε μια από αυτές τις αρρώστιες έχει μια κατάλληλη συνταγή. Το πιο αξιοθαύμαστο κατόρθωμα του Διοσκορίδη είναι ότι από την εποχή του είχε κιόλας αναγνωρίσει 500 φυτά ως θεραπευτικά, από τα 6.000 περίπου είδη που αναγνωρίζουμε σήμερα ως αυτοφυή στην Ελλάδα. H γνώση του Γαληνού, του Ιπποκράτη, του Θεόφραστου, του Διοσκορίδη, συνέχισε να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά έως τις μέρες μας ακόμα. Ειδικά οι μεγάλες γενιές που ζουν στην ύπαιθρο και είναι σε επαφή με τη φύση, χρησιμοποιούν βότανα για πολλές ασθένειες ή για λόγους καλλωπισμού, παρά το γεγονός ότι σήμερα ο κλάδος της φαρμακευτικής είναι πολύ αναπτυγμένος. Βέβαια, τα φάρμακα είναι και αυτά παραγόμενα από φυσικές ύλες και ένα μεγάλο μέρος τους κατασκευάζεται από φυτικές ουσίες. Είναι λοιπόν σημαντικό να ερευνηθεί η παρουσία τέτοιων φαρμακευτικών φυτών στο νησί του Ιπποκράτη και το αποτέλεσμα είναι, ότι από τα 391 φυτά που απαντούν στην περιοχή μελέτης, βρέθηκαν 130 κατ’ εξοχήν φαρμακευτικά φυτά, τα οποία αναφέρονται παρακάτω. Στον κατάλογο που παρατίθεται, οι χρήσεις των φυτών που αναφέρονται, πολλές φορές δεν ανταποκρίνονται στις πραγματικές τους ιδιότητες, αλλά στο πώς χρησιμοποιούνταν παλιότερα, από τους αρχαίους χρόνους ακόμα. Γι’ αυτό το λόγο θα πρέπει η χρησιμοποίηση τέτοιων φυτών να είναι πολύ προσεκτική και πάντα με υπεύθυνη συμβουλή από έμπειρο επιστήμονα. Άγαλμα του Ιπποκράτη Τελευταία υπάρχει ένα συνεχές ενδιαφέρον για τη θεραπευτική με φαρμακευτικά φυτά ή βότανα, τη φυτοθεραπεία ή βοτανοθεραπεία. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι μόνο Ελληνικό αλλά μπορούμε να πούμε διεθνές. Βέβαια παντού διαπιστώνουμε, μαζί με τις τεράστιες οικολογικές καταστροφές του πλανήτη μας και μία προσπάθεια επιστροφής στη φύση και σε κάθε τι που είναι «φυσικό» και έχει μία προέλευση άμεση από τη φύση. Η ανάπτυξη όμως της φυτοθεραπείας μπορεί να αποδοθεί στους εξής λόγους: Κατ’ αρχήν η Ελλάδα με την ποικιλία των βιοτόπων της διαθέτει μια πολύ πλούσια χλωρίδα, άρα μια πρώτη ύλη άφθονη και ποικίλη. Ακόμη τα φυτά χρησιμοποιούνταν από την αρχαιότητα στη λαϊκή ιατρική κατά έναν εμπειρικό τρόπο. Σήμερα δεν συμβαίνει το ίδιο. Η θεραπευτική με τα φυτά επωφελήθηκε από τις τελευταίες προόδους της βιολογίας, της γεωπονίας, της χημείας και της φαρμακολογίας. Οι βοτανικοί έχουν απαριθμήσει και ταξινομήσει τα φυτά και, χάρη στις προσπάθειες των βιοσυστηματικών, στις περισσότερες περιπτώσεις γνωρίζουμε ποια είναι τα πιο ενδιαφέροντα είδη, ποιο όργανο, φύλλα, άνθος, καρπός, ρίζα ή βλαστός είναι το πιο δραστικό. Γνωρίζουμε τις πιο ευνοϊκές συνθήκες βλάστησης: στη σκιά ή τον ήλιο, σε ασβεστολιθικό ή πυριτικό υπόβαθρο σε περιοχή ξηρή ή υγρή. Γνωρίζουμε επίσης ποια είναι η πιο κατάλληλη στιγμή συλλογής των φυτών. Ακόμη χάρη στις σύγχρονες μεθόδους ανάλυσης γνωρίζουμε τις συνθήκες διατήρησης που επιτρέπουν να διατηρήσουμε τις αρχικές ιδιότητες του φυτού. Η φυτοθεραπεία λοιπόν σήμερα στηρίζεται στις περισσότερες περιπτώσεις σε σταθερές και επιστημονικά ελεγχόμενες βάσεις. Γνωρίζουμε του λοιπού ν’ αναγνωρίζουμε τις θεραπευτικές ιδιότητες ενός φυτού από τα χημικά στοιχεία που περιέχει. Πολλά από τα συστατικά των φυτών μπορούν σήμερα ν’ αναπαραχθούν συνθετικά, αυτό όμως δεν ισχύει πάντοτε. Ακόμα ορισμένα συνθετικά προϊόντα έχουν παραχθεί ημισυνθετικά χάρη στα φυτά που περιέχουν τις πρόδρομες φυτικές ουσίες. Τέλος, η φυτική δρόγη είναι ένα «ζωντανό προϊόν» που είναι καλύτερα ανεκτό από τον οργανισμό από τις καθαρά συνθετικές ουσίες. Έτσι η φυτοθεραπευτική, παρά το μακρύ δρόμο που ακολούθησε, δεν βρίσκεται σήμερα στο τέλος της, είναι πάντοτε επίκαιρη και ο φυτικός κόσμος εξακολουθεί ν’ αποτελεί σημαντική πηγή για την ανακάλυψη καινούριων φαρμακευτικών ουσιών. 3.3.1. Αναπτυξιακές προτάσεις σχετικά με την φαρμακευτική χλωρίδα Η πλούσια φαρμακευτική χλωρίδα της Κω σε συνδυασμό με την πλούσια ιστορική ιατρική παράδοση δίνουν ένα μεγάλο συγκριτικό πλεονέκτημα στο νησί για τη διεκδίκηση και δημιουργία μιας σύγχρονης υποδομής η οποία μπορεί να εξελιχθεί και ν’ αποτελέσει τη βάση για μεγάλες εκπαιδευτικές και ερευνητικές μονάδες ως και προγράμματα κατάρτισης. Δημιουργώντας σε πρώτη φάση ένα Μουσείο Φυσικής Ιστορίας και Φαρμακευτικών Φυτών το οποίο θα ονομάζεται «Ιπποκράτειο», θα μπορεί αφ’ ενός να αξιοποιηθεί η παράδοση, αφ’ ετέρου να δημιουργηθεί η πρώτη υποδομή για: - προγράμματα εκπαιδευτικής κατάρτισης, - δημιουργία Ινστιτούτου Φαρμακευτικών Φυτών, - δημιουργία Πανεπιστημιακού Τμήματος Φαρμακευτικής με κατεύθυνση την έρευνα επί των φαρμακευτικών ιδιοτήτων των φυτών, - ανάπτυξη του εκπαιδευτικού και οικολογικού τουρισμού. Το προτεινόμενο «Ιπποκράτειο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας», το οποίο θα έχει μια συνολική επιφάνεια 750 m2 περίπου, θα πρέπει να κτιστεί σε μια έκταση τεσσάρων τουλάχιστον στρεμμάτων για να μπορεί να παίξει τον πολυδιάστατο ρόλο του και να έχει δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης. Το κτίριο αυτό θα διαθέτει στο ισόγειό του: - δύο εκθεσιακούς χώρους, - αίθουσα διαλέξεων και προβολών, - παρασκευαστήριο, - γραφεία, - αποθήκη, - αναψυκτήριο και χώρους υγιεινής. Η ερευνητική ομάδα επεξεργάστηκε τα σχέδια του κτιρίου το οποίο θα περιλαμβάνει και βοηθητικούς χώρους, υπόγειο κλπ. Η πρόταση διαρρύθμισης έλαβε υπόψη καθαρά λειτουργικά δεδομένα στη δε εμφάνιση και αισθητική, η προσπάθεια έγινε για να συνδυασθούν η λειτουργικότητα με την παράδοση. Κατωτέρω δίδεται ένας κατάλογος με φαρμακευτικά φυτά που καταγράφηκαν στην περιοχή, οι ουσίες που περιέχουν και οι ιδιότητές τους. Ο κατάλογος αυτός είναι ενδεικτικός, θα μπορούσε να συμπληρωθεί με περισσότερα είδη. Όταν αργότερα θα συμπληρωθεί η οργάνωση του Μουσείου το οποίο στο προσωπικό του θα περιλαμβάνει βιολόγους και φαρμακοποιούς, θα μπορέσει να ολοκληρωθεί το έργο τόσο της συλλογής όσο και ενδεχομένως της έρευνας επί της φαρμακευτικής χλωρίδας του νησιού. Πιστεύουμε ότι η πρόταση αυτή μπορεί να χρηματοδοτηθεί από Ευρωπαϊκά Προγράμματα (π.χ. Interreg κ.ά.) και θα αποτελέσει πόλο έλξης για το Δήμο Δικαίου. 3.3.2. Κατάλογος φαρμακευτικών φυτών της περιοχής - Φαρμακευτικά φυτά και αποδιδόμενες ιδιότητες Κατωτέρω δίνονται οι φαρμακευτικές ιδιότητες ορισμένων εκ των φαρμακευτικών φυτών της περιοχής (60 περίπου): Acanthus mollis L. (κ. Μουτσούνα, τσουλαδίτσα, μουτρέρα, απόρακας, άκανθα.) (Εικ. 1). Βιότοπος: Κυρίως σε υγρά μέρη. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Ορεκτικό, διουρητικό, χολαγωγό, μαλακτικό, κατά της διάρροιας, κατά τσιμπημάτων, κατά των ερεθισμών, προληπτικό κατά της φυματίωσης. Συστατικά-ουσίες: Ανόργανα άλατα, βλεννώδεις ουσίες, σάκχαρα, ταννίνες, πικρές ουσίες. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ο Βιτρούβιος μας λέει για τα κορινθιακά κιονόκρανα πως εμπνεύσθηκαν από ένα φύλλο ακάνθου που αγκάλιαζε ένα καλάθι πάνω σ’ ένα κορινθιακό τάφο. Αυτό παρακίνησε τον γλύπτη Καλλίμαχο, που φημιζόταν για την ακρίβεια και την τελειότητα της τεχνικής του, να σκαλίσει το μοτίβο στην πέτρα. Τα κορινθιακά κιονόκρανα έχουν σχήμα κάλυκα, που το κάτω μέρος του περιβάλλεται από φύλλα ακάνθου σε δυο σειρές. Δημιουργείται έτσι ένας σύνδεσμος μεταξύ της κολώνας και του επιστυλίου που παρουσιάζει την ίδια προοπτική απ’ όλες τις γωνίες. Η προέλευση αυτού του διακοσμητικού στοιχείου φαίνεται και από την άκανθο που φυτρώνει δίπλα σ’ ένα κορινθιακό κιονόκρανο στην Αγορά της Αθήνας. Ο άκανθος έχει χρησιμοποιηθεί και σε άλλα φυτικά μοτίβα, καθώς αντιπροσωπεύει θαυμάσια την αιωνιότητα των κύκλων της βλάστησης. Adiantum capillus-veneris L. (κ. Kόμη της Αφροδίτης, πολυτρίχι.) (Εικ. 2) Βιότοπος: Βρίσκεται σε υγρούς σκιερούς βράχους κοντά σε ρυάκια και πηγές, καθώς και σε υγρές σπηλιές. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αντιβηχικό, αποχρεμπτικό, εμμηναγωγό, μαλακτικό, κατά της βρογχίτιδας, του κρυολογήματος και της καταρροής, τονωτικό των μαλλιών. Συστατικά-ουσίες: Φλαβονοειδή, προανθοκυανιδίνες, γαλλικό οξύ, ταννίνη, αιθέρια έλαια, εστέρας υδροξυκινναμικού οξέος. Anacamptis pyramidalis (L.)L.C.Richard (κ. Σαλέπι.) Βιότοπος: Βραχώδη και πετρώδη μέρη σε θαμνότοπους, ξέφωτα δασών και ελαιώνες. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Στην παιδιατρική, σε διάρροιες και ερεθισμό του βλεννογόνου του παχέος και απηυθυσμένου εντέρου. Συστατικά-ουσίες: Μαννόζη, άμυλο, λευκωματούχες ουσίες, κυτταρίνη, σάκχαρα, ίχνη λιπαρών ουσιών, ίχνη τρυγικού οξέος, κουμαρίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Όπως αναφέρουν ο Θεόφραστος και ο Διοσκορίδης, οι κόνδυλοι του σαλεπιού χρησιμοποιούνται σαν τροφή. Η διάδοση των κονδύλων ως και η ονομασία οφείλεται στους Άραβες. Η ονομασία προέρχεται από το σχήμα, που στα αραβικά αποδίδεται με τις λέξεις Chusjata salab, που σημαίνουν «όρχις της αλεπούς». Οι ορχιδέες χρησιμοποιούνταν ως αφροδισιακό φάρμακο, γιατί πιστευόταν από το λαό, ότι εκείνοι που έτρωγαν σαλέπι γεννούν αρσενικά παιδιά, γι’ αυτό λέγεται και «σερνικοβότανο». Κατά το Διοσκορίδη μάλιστα, ο ζωηρός κόνδυλος είναι «αρρενογόνος», ενώ ο μικρότερος και συνήθως μαραμένος είναι «θηλυγόνος». Arbutus unedo L. (κ. Κουμαριά.) (Εικ. 3) Βιότοπος: Μακκία και δάση . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της αιμόπτυσης, της αιματουρίας, της αιμορραγίας της μήτρας, της διάρροιας, της λευκόρροιας, του χρόνιου βρογχίτη, των χρόνιων παθήσεων των νεφρών και της κύστεως, κατά της καταρροής, διουρητικό, αντιφλογιστικό, αντισηπτικό, αντιπυρετικό, στυπτικό. Συστατικά-ουσίες: Γαλλικό και ταννικό οξύ, ρητίνη, κόμμι, άλατα, πηκτίνη κτλ. Artemisia arborescens L. (κ. Αψιθιά, πισιδιά, μελιτίνη.) Βιότοπος: Παλιά χωράφια . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Τονωτικό του πεπτικού συστήματος, εμμηναγωγό, διουρητικό, αντιπυρετικό και ανθελμινθικό, κατά των ρευματισμών, κατά του διαβήτη. Επίσης κατά της επιληψίας, της ανορεξίας, των χολολιθιάσεων, της δυσπεψίας και παθήσεων του συκωτιού και της χολής. Εξωτερικώς είναι αντισηπτικό. Συστατικά-ουσίες: Ταννίνη, σαπωνίνη, αψινθίνη, ματρικίνη. Asparagus acutifolius L. (κ. Σπαράγγι.) Βιότοπος: Σε ξηρά βραχώδη μέρη, σε μακκία, φρύγανα, θαμνώνες και φράχτες, περιστασιακά σε πευκοδάση. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Διουρητικό, αντιβηχικό, αντιρευματικό, κατά της ουρηθρίτιδας. Συστατικά-ουσίες: Φλαβονοειδή, στεροειδείς σαπωνίνες, ασπαραγίνη, φυτικό λεύκωμα. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το άγριο σπαράγγι οι αρχαίοι Έλληνες το θεωρούσαν διακοσμητικό φυτό και ήταν αφιερωμένο στην θεά Αφροδίτη. Ένας μύθος λέει ότι η Περιγούνη, κόρη του ληστή Σίνη, κρύφτηκε στον Ισθμό της Κορίνθου μέσα σ’ ένα σπαράγγι όταν ο Θησέας τη ζήτησε σε γάμο, αφού είχε νικήσει τον πατέρα της. Οι Βοιωτοί με τη σειρά τους στόλιζαν τις νύφες στους γάμους με κλαριά σπαραγγιού. Ο Διοσκορίδης και ο Θεόφραστος θεωρούσαν το άγριο σπαράγγι σπουδαίο λαχανικό, όπως και σήμερα ακόμα τα τρυφερά βλαστάρια του τρώγονται ως σαλάτα. Capparis spinosa L. (κ. Κάππαρη.) (Εικ. 4) Βιότοπος: Ασβεστολιθικοί βράχοι και γκρεμοί, βραχώδες έδαφος σε φρύγανα και εγκαταλελειμμένα μέρη . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αντισκορβουτικό, διουρητικό, αποχρεμπτικό, εμμηναγωγό, τονωτικό, κατά των ρευματισμών, των παραλύσεων, των πονόδοντων, των παθήσεων του συκωτιού και της σπλήνας, κατά του αρθρίτη. Συστατικά-ουσίες: Ρουτίνη και ρουτινικό οξύ, πεντοζάνη, σαπωνίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Στην αρχαιότητα η κάππαρη τρωγόταν όπως και σήμερα, σε σαλάτες και σάλτσες. Ο Διοσκορίδης μάς άφησε μια λεπτομερή περιγραφή για την κάππαρη, στην οποία όμως έκανε και ένα λάθος. Συγχέει τον καρπό με το μπουμπούκι, γιατί αυτό το τελευταίο είναι, που πριν ανοίξει, γίνεται τουρσί. Ο Αθήναιος αναφέρει την κάππαρη σε έξι σημεία του βιβλίου του και βάζει το φιλόσοφο Ζήνωνα να ορκίζεται σε αυτήν, όπως ο Σωκράτης ορκιζόταν στον σκύλο. Ο ποιητής Αντιφάνης αναφέρει την κάππαρη στον κατάλογό του των μπαχαρικών, μαζί με το αλάτι, το ξύδι, το θυμάρι, το σουσάμι, την μαντζουράνα και τις ελιές. Capsella bursa-pastoris (L.) Medicus (κ. Το δισάκι του μοναχού, αγριοκαρδαμούδα.) Βιότοπος: Εγκαταλελειμμένο και διαταραγμένο έδαφος και ανοιχτά μέρη σε φρύγανα. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της αρρυθμίας και της καρδιακής ανεπάρκειας, της υπέρτασης και της υπότασης, των ρινορραγιών, πληγών, εγκαυμάτων, δηλητηριάσεων, νευραλγίας, στυπτικό, τονωτικό, αιμοστατικό. Συστατικά-ουσίες: Καρδιοενεργητικά στεροειδή, σινιγρίνη, φλαβονοειδή: ρουτίνη, παράγωγα του καφφεϊκού οξέος: χλωρογενικό οξύ, τανίνη, σαπωνίνη, μαλικό οξύ, κιτρικό οξύ, οξικό οξύ, φουμαρικό οξύ, τυραμίνη, χολίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Κυρίως θεωρούνταν αιμοστατικό. Κατά τον Ά Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε μεγάλο ενδιαφέρον γι’ αυτό το φυτό, για ν’ αντικαταστήσει πιο επικίνδυνα, τοξικά φυτά. Στη Γαλλία χρησιμοποιήθηκε για τη θεραπεία μητρορραγιών. Centaurea cyanus L. (κ. Κενταύριο.) Βιότοπος: Σε χωράφια με δημητριακά, σε εγκαταλελειμμένο, χέρσο και καλλιεργούμενο έδαφος, δίπλα σε δρόμους. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Μαλακτικό των εντέρων, καθαρτικό, διουρητικό, ρύθμιση της λειτουργίας των αδένων, αντιπυρετικό, αντιβακτηριακό, κατά των πρησμένων βλέφαρων, κατά των ερεθισμών. Συστατικά-ουσίες: Ανθοκυάνες, κενταυροκυανίνη, φλαβονοειδή, ταννίνες, γλυκοσίδια. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το όνομα προέρχεται από τον Κένταυρο Χείρωνα, διδάσκαλο του Αχιλλέα και σοφό γιατρό. Η παράδοση θέλει το φυτό να είναι αντισηπτικό των μπλε ματιών, ενώ το Plantago των καστανών ματιών. Cichorium intybus L. (κ. Ραδίκι, πικραλίδα.) Βιότοπος: Καλλιεργούμενο και εγκαταλελειμμένο έδαφος και σε φρύγανα . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Τονωτικό, διεγείρει την όρεξη, καθαρτικό σε παθήσεις του δέρματος, αντιπυρετικό, κατά της δυσπεψίας, της χολολιθίασης, χολοκυστίτιδας, κεφαλαλγίας, φαρυγγίτιδας. Συστατικά-ουσίες: Λακτόνες, παράγωγα του καφφεϊκού οξέος: κιχορικό οξύ, χλωρογενικό οξύ, ισοχλωρογενικό οξύ, υδροξυκουμαρίνες: ουμπελιφερόνη, φλαβονοειδή, polyynes. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν το πικρό ραδίκι σαν πολύ ωφέλιμο για την υγεία. Τα νέα φύλλα βράζονται και σήμερα ακόμα και τρώγονται με λάδι και ξύδι ως σαλάτα. Ο Διοσκορίδης εκτιμά τις διουρητικές ιδιότητες του φυτού, που είναι ωφέλιμο και για το στομάχι. Το ραδίκι αναφέρεται ακόμα σε ένα πάπυρο της 4ης π.Χ. χιλιετηρίδας και παρέμεινε σε όλη την αρχαιότητα σαν ένα πολύτιμο θεραπευτικό χόρτο. Σε μερικά μέρη της Ευρώπης, από τη ρίζα του φυτού φτιάχνουν ένα υποκατάστατο του καφέ (chicorèe). Cistus creticus L. ssp. creticus (κ. Λαδανιά, λάδανο, αλάδανος, λουβιδιά.) (Εικ. 5) Βιότοπος: Φρύγανα, μακκία και ανοιχτά δάση . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της κολίτιδας, κατά της δυσπεψίας, κατά παθήσεων του δέρματος. Συστατικά-ουσίες: Λάβδανο, ταννίνες, γλυκοσίδια. Χαρακτηριστικά-ιστορία: To λάβδανο ή λάδανο όπως λέγεται αλλιώς, είναι το ρετσίνι που βγαίνει από τη λαδανιά και χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα στην αρωματοποιΐα. Οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν το ρετσίνι αυτό σαν θυμίαμα αλλά και σε διάφορες αλοιφές. Γινόταν διάκριση ανάμεσα σε διάφορες ποιότητες και θεωρούσαν καλύτερο αυτό που προερχόταν από την Κύπρο. Ο Ηρόδοτος εκφράζει την απορία του για τον τρόπο που μάζευαν το λάδανο στην Αραβία, γιατί, αν και μυρίζει ωραία, προέρχεται από ένα βρωμερό μέρος, δηλαδή τα γένια του τράγου. Ο Διοσκορίδης δίνει μια λεπτομερή περιγραφή για τον τρόπο συλλογής του λάδανου: η έκκριση του φυτού κολλά στα γένια και στα πόδια των τράγων και των κατσικιών όταν βόσκουν και από ‘κει μαζεύεται και ζυμώνεται για να πάρει την τελική μορφή του. Στο Μεσαίωνα, το μάζεμα του ρετσινιού από το Cistus creticus γινόταν με ένα είδος τσουγκράνας εφοδιασμένης με δερμάτινες λουρίδες. Στις λουρίδες αυτές κολλούσε το λάβδανο, το οποίο μαζευόταν ύστερα με ξύσιμο, για την τελική επεξεργασία. Η δουλειά αυτή γινόταν στις ζεστές μεσημεριάτικες ώρες, γιατί μόνο τότε γίνεται ρευστό το ρετσίνι. Clematis vitalba L. (κ. Κληματσίδα, αγράμπελη.) Βιότοπος: Σε δάση και φράχτες, σε παλιά κτίρια. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά των ελκών, ασθενειών των ανδρικών γεννητικών οργάνων, των πληγών που αργούν να επουλωθούν και κατά των ημικρανιών. Συστατικά-ουσίες: Σαπωνίνες, πρωτοανεμωνίνες: ρανουνκουλίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Οι περικοκλάδες ήταν περιζήτητες για τα στεφάνια των αρχαίων. Η δε κληματσίδα, σαν πρώτο ανοιξιάτικο λουλούδι, ανήκει μαζί με το κλήμα, τον κισσό και τη σμίλακα (αρκουδόβατο), στα φυτά του Διονύσου που φοριόνταν στις Διονυσιακές πομπές. Coridothymus capitatus (L.) Reichenb fil (κ. Θυμάρι, θρούμπι, μελιτζίνη, φινοκάλι, φοκάλι.) (Εικ. 6) Βιότοπος: Ένας από τους πιο συνήθεις νανώδεις θάμνους των φρυγάνων, εισβάλλοντας συνήθως σε εγκαταλελειμμένες περιοχές, χωράφια και αμμοθίνες, αλλά συνήθως απουσιάζει από υπερβασικά υποστρώματα . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αντισηπτικές, αντισπασμωδικές, ανθελμινθικές, αντιβηχικές, αποχρεμπτικό, διουρητικό, ευστόμαχο. Συστατικά-ουσίες: Αιθέριο έλαιο, θυμόλη, καρβακρόλη, τερπενικοί υδρογονάνθρακες, τρι-τερπενικά οξέα, καφεϊκό οξύ, λουτεολίνη, τρι-τερπενικές σαπωνίνες. Crataegus monogyna Jacq. (κ. Μουμουτζελιά, μουρτζιά, τρικουκιά.) (Εικ. 7) Βιότοπος: Ξέφωτα σε δάση, σε φράχτες, δίπλα σε δρόμους και πάνω σε βραχώδεις πλαγιές. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της διάρροιας, αντιπυρετικό, αντισπασμωδικό, τονωτικό της καρδιάς, κατά του πονόλαιμου, των ενοχλήσεων της εμμηνόπαυσης και της αϋπνίας και των εξάψεων του νευρικού συστήματος, κατά της καρδιακής ανεπάρκειας, της δυσπεψίας, της μηνορραγίας, της αρτηριοσκλήρωσης. Συστατικά-ουσίες: Φλαβονοειδή, Ο-γλυκοσίδια, προανθοκυανιδίνες, βιογενείς αμίνες. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ήταν διατροφικό στοιχείο για τους προϊστορικούς ανθρώπους, όπως αποδεικνύεται από τα πολυάριθμα κουκούτσια που βρέθηκαν σε προϊστορικούς οικισμούς. Οι καρποί του χρησιμοποιούνται από μακρού για τις αντισηπτικές και διουρητικές τους ιδιότητες. Η απόδειξη των καρδιοτονωτικών τους ιδιοτήτων οφείλεται σε εργασίες Αμερικανών επιστημόνων. Cupressus sempervirens L. (κ. Κυπαρίσσι.) Βιότοπος: Βραχώδες έδαφος . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αντιβηχικό, κατά της βρογχίτιδας, των ψύξεων της κεφαλής, της κυστίτιδας, της αιμορραγίας, φλεγμονών του δέρματος και των ματιών. Συστατικά-ουσίες: Άλφα - πινένια, D-καμφένια, D-σιλβεστρένια, p-κυμένια, L-καδινένια, κεδρόλη, τερπινενόλη-4, τερπινεόλη, ακετυλικοί και ισοβαλεριανυλικοί μονοτερπενικοί εστέρες. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το ξύλο του κυπαρισσιού χρησιμοποιούνταν κυρίως στην ναυπηγική, στο χτίσιμο ναών και για σαρκοφάγους. Το σπίτι του Οδυσσέα ήταν φτιαγμένο από ξυλεία κυπαρισσιού. Ο Θεόφραστος αναφέρει ξυλεία κυπαρισσιού που είχε αποθηκευτεί επί τέσσερις γενιές για να χρησιμοποηθεί στις πόρτες του μεγάλου ναού της Εφέσσου. Τα κείμενα των νόμων του Σόλωνα ήταν χαραγμένα σε πλακίδια επίσης από ξύλο κυπαρισσιού. Το δέντρο αυτό όμως είχε και εξαιρετική θέση στην θρησκεία. Το ιερό δάσος της κρητικής Ρέας ήταν δάσος από κυπαρίσσια. Κυπαρίσσια φύτρωναν και έξω από τη σπηλιά της Ίδης, όπου γεννήθηκε ο Ζευς. Όπως μας λέει ο Οβίδιος, το κυπαρίσσι προήλθε από τη μεταμόρφωση του Κυπάρισσου από την Κέα, ενός αγαπημένου αγοριού του Απόλλωνα, που χωρίς να το θέλει είχε σκοτώσει ένα νεαρό ελάφι και μεταμορφώθηκε σε δέντρο για να γλυτώσει από τη θλίψη του. Από τότε το κυπαρίσσι θεωρείται σαν πένθιμο δέντρο και φυτεύεται μέχρι σήμερα στα νεκροταφεία. Το κυπαρίσσι, με την αξία που έχει το ξύλο του, είναι και προίκα των κοριτσιών. Σε ορισμένα νησιά φυτεύεται ακόμα και σήμερα ένα κυπαρίσσι με τη γέννηση ενός κοριτσιού. Το δέντρο αυτό δίνει το κατάρτι για το καΐκι του νέου ζεύγους, όταν το κορίτσι φθάσει σε ηλικία να παντρευτεί. Το πολύ ανθεκτικό ξύλο του κυπαρισσιού ήταν όμως και η αιτία που στην Κρήτη, όπου σχηματίζονταν εκτενή δάση από κυπαρίσσια, έγινε αντικείμενο σπάταλης εκμετάλλευσης για πολλές χιλιάδες χρόνια και γίνονταν εξαγωγές τόσο στην ηπειρωτική Ελλάδα, όσο και στην Αίγυπτο. Από μια διαταγή της Γερουσίας της Βενετίας του 1414 που απαγόρευε την εξαγωγή ξυλείας κυπαρισσιού, συμπεραίνουμε ότι η καταστροφή των δασών στην Κρήτη είχε πάρει απειλητικές διαστάσεις από τον Μεσαίωνα. Daphne oleoides Schreber (κ. Χαμολιά.) (Εικ. 8) Βιότοπος: Σε βραχώδη ορεινά οικοσυστήματα, θαμνώνες και ανοιχτά δάση. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Καθαρτικό. Συστατικά-ουσίες: Διτερπένια: παράγωγα δαφνάνης, δαφνετοξίνη. Daucus carota L. (κ. Καρότο.) Βιότοπος: Διαταραγμένο και καλλιεργούμενο έδαφος και σε βοσκοτόπια . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Kατά των καρκινωμάτων, της δυσπεψίας, των διαταραχών από τη διατροφή σε παιδιά, σε δερματολογικές καταστάσεις όπως φωτοδερμάτωση και χρωστικές ανωμαλίες, κατά των παρασίτων του εντέρου, κατά των εξογκωμάτων και των πρηξιμάτων, κατά των αρθριτικών και των ρευματισμών, καθαρτικό, διουρητικό, χολαγωγό, αυξάνει την έκκριση του γάλακτος, θεραπεύει τα εγκαύματα, τονωτικό των νεύρων. Συστατικά-ουσίες: Καροτενοειδή: (άλφα-, βήτα-, γάμμα-, ζήτα-καροτένιο, λυκοπένιο), αιθέριο έλαιο: (π-κυμένιο, άλφα- και βήτα-καρυοφυλλένιο, γερανιόλη, λιμονένιο), άλλες ουσίες όπως: φαλκαρινόλη (καροτοτοξίνη), γλυκόζη, σακχαρόζη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Στην αρχή ο άνθρωπος τρεφόταν με αγριόχορτα. Το άγριο καρότο, ο πρόγονος του περιβολαρίσιου καρότου, δεν είχε ούτε ένα δάχτυλο πάχος. Τρωγόταν βραστό, όπως και σήμερα. Αργότερα, οι αρχαίοι ανακάλυψαν πως τα φύλλα του άγριου καρότου είχαν θεραπευτικές ιδιότητες και κυρίως για τα καρκινώματα, όπως μας λέει ο Διοσκορίδης. Delphinium staphisagria L. (κ. Ψειροβότανο, ψειριάρικο, αγριοσταφίδα.) (Εικ. 9) Βιότοπος: Βραχώδεις πλαγιές και κοίτες ρυακιών, συχνά κοντά σε ανθρώπινες εγκαταστάσεις. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Ψειροκτόνο, κατά του άσθματος, της νευρικής ή αλλεργικής δύσπνοιας, του εκζέματος, ορισμένων νευραλγιών (γλώσσας, προσώπου), κατά του πονόδοντου, εμετοκαθαρτικό, αποσμικτικό των ελκών. Συστατικά-ουσίες: Αλκαλοειδή: δελφιδίνη, στεαρίνη, σταφιζίνη, σταφισαγκροΐνη. Ephedra campylopoda ( E. fragilis Desf.) (κ. Πολυκόμπι, κρεμαστήρα.) (Εικ. 10) Βιότοπος: Ασβεστολιθικοί βράχοι και crevices γκρεμών καθώς και σε βραχώδες έδαφος, περιστασιακά σε παλιούς τοίχους . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αποχρεμπτικό, κατά του άσθματος και της υπότασης. Συστατικά-ουσίες: Αλκαλοειδή (εφεδρίνη, ψευδοεφεδρίνη) Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ένα βότανο που χρησίμευε στη θεραπεία των αναπνευστικών οργάνων ήταν και το πολυκόμπι. Αυτό, περιγράφεται από τον Διοσκορίδη με ιδιότητες ανάλογες μ’ αυτές που έχουν τα σύγχρονα αποχρεμπτικά φάρμακα. Η αποτελεσματικότητα της εφεδρίνης άλλωστε στο άσθμα, ήταν γνωστή στους Κινέζους ήδη εδώ και 5.000 χρόνια. Erica manipuliflora Salisb. (κ. Ρείκι, χαμορείκι.) (Εικ. 11) Βιότοπος: Φρύγανα, μακκία και ανοιχτά δάση, μερικές φορές σχηματίζει πυκνούς θαμνότοπους. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Διουρητικό, απολυμαντικό του ουρογεννητικού συστήματος, ορεκτικό, αντιρρευματικό, τονωτικό των μυών, αντιβηχικό, κατά των νευρικών παθήσεων. Συστατικά-ουσίες: Φλαβόνες, σαπωνίνες, αιθέρια έλαια. Ficus carica L. (κ. Συκιά.) Βιότοπος: Γκρεμοί και βραχώδες έδαφος . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της δυσκοιλιότητας, δυσεντερίας, εντερίτιδας, κατά της επίμονης καταρροής, των φλογώσεων του λαιμού και της φλεγμονής των ούλων, κατά της οξείας πνευμονίας, της βρογχίτιδας, του κοκίτη, θεραπευτικό των κρεατοελιών και των μυρμηγκιών. Συστατικά-ουσίες: Ιμβερτοσάκχαρο, οξέα φρούτων (κιτρικό, μηλικό οξύ) Χαρακτηριστικά-ιστορία: Στα παλιά χρόνια, μια ελιά, ένα κλήμα και μια συκιά, μαζί μ’ ένα πηγάδι με δροσερό νερό ήταν όλα όσα χρειαζόταν ένα ευτυχισμένο σπιτικό. Έτσι και στη Βίβλο τα τρία αυτά πράγματα αναφέρονται επανειλημμένα σαν σύμβολο ειρήνης και ευημερίας. Η πρώτη συκιά είχε φυτρώσει στην Αθήνα με διαταγή της Δήμητρας, σύμφωνα με τη μυθολογία. Γι’ αυτό οι ελιές, τα σταφύλια και τα σύκα, ήταν στην Αθήνα η πιο συνηθισμένη τροφή του καθενός. Ακόμα και τον Πλάτωνα τον είχαν ονομάσει «φιλόσυκο». Ο Αθήναιος αφιέρωσε ολόκληρο κεφάλαιο του βιβλίου του στα ξερά σύκα. Κάποτε λένε, πρόσφεραν αττικά σύκα στον Ξέρξη, οπότε πήρε και αυτός την απόφαση να κατακτήσει τη χώρα που έβγαζε αυτά τα σύκα. Ο ιδιαίτερος τρόπος για τη γονιμοποίηση του σύκου με τους ορνούς, ήταν ήδη γνωστός στον Ηρόδοτο. Αλλά και ο Θεόφραστος είχε παρατηρήσει αυτήν την ιδιορρυθμία της φύσης. Fraxinus ornus L. (κ. Μελία, μέλεγος, φράξο, φλαμούρι.) (Εικ. 12) Βιότοπος: Σε κοιλάδες ποταμιών . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της δυσκοιλιότητας, των αιμορροΐδων, καθαρτικός, κατευναστικός του βήχα, διουρητικό, τονωτικό, στυπτικό. Συστατικά-ουσίες: Μαννιτόλη, σταχυόζη, μαννοτριόζη, γλυκόζη, φρουκτόζη, φραξίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Για την ιστορία της δημιουργίας του ανθρώπου μάς άφησε ο Ησίοδος την πληροφορία ότι χρησιμοποιήθηκε για το σκοπό αυτό η μελία. «Μελία», το αρχαίο όνομα του φυτού, μας θυμίζει τις μελίες νύμφες που ήταν οι αρχαιότερες θεότητες της φύσης και προστάτιδες των κοπαδιών. Επειδή το λουλούδι του μέλεγου μοιάζει με τα σύννεφα που προηγούνται από μια καταιγίδα, οι αρχαίοι έβλεπαν στο δέντρο αυτό μια ουράνια παρουσία. Ίσως αυτή την αντίληψη να τη χρωστούσε το δέντρο και στο εξαιρετικό ξύλο του απ’ το οποίο παράγονταν λόγχες και ακόντια. Ο Όμηρος αναφέρει τέσσερις φορές λόγχες από ξύλο φράξου. Η Νέμεσις, η θεά της δικαιοσύνης, κρατά ένα κλαρί μελιάς στο χέρι, σύμβολο της σκληρότητας και της νηφαλιότητάς της και οι Ερινύες, οι θεότητες της εκδίκησης, βαστούσαν στα σιδερένια παλάτια τους στον κάτω κόσμο ραβδιά από ξύλο μελιάς για την τιμωρία των αμαρτωλών. Την εκτίμηση που είχε το ξύλο της μελιάς, την μαρτυρεί και το γαμήλιο δώρο που έκανε ο κένταυρος Χείρωνας στον Πηλέα στο γάμο του με τη Θέτιδα: ένα κλαρί μελιάς απ’ όπου κατασκευάστηκε μια λόγχη, που κρατούσε πρώτα ο Πηλέας κι ύστερα απ’ αυτόν ο Αχιλλέας. Fumaria officinalis L. (κ. Φουμάρια, καπνόχορτο, καπνιά, μαγιασιλόχορτο.) (Εικ. 13) Βιότοπος: Σε καλλιεργούμενο, χέρσο και εγκαταλελειμμένο έδαφος. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Τονωτικό, καθαρτικό, ορεκτικό, διουρητικό, αντιπυρετικό, αντισκορβουτικό, κατευναστικό, υπνωτικό, κατά των παθήσεων του συκωτιού και του στομάχου, του δέρματος, των λειχήνων, της ψωρίασης, της δυσπεψίας. Συστατικά-ουσίες: Αλκαλοειδή: φουμαρίνη, φουμαρικίνη, οργανικά οξέα:φουμαρικό οξύ, ρητίνη, τανίνη, φλαβονοειδή: ρουτίνη, παράγωγα του υδροκινναμικού οξέος, άλατα. Hedera helix L. (κ. Κισσός.) Βιότοπος: Σε σκιερά μέρη σε δάση και θαμνότοπους, συχνά κοντά σε ρυάκια . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά του κοκκίτη, της νευραλγίας, των δύσκαμπτων αρθρώσεων από ρευματισμούς, των πρησμένων αδένων, των θρομβώσεων, αντισπασμωδικό, εμμηναγωγό. Συστατικά-ουσίες: Χεντερίνη, οιστρογόνα. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ο Διόνυσος και η ακολουθία του, μαινάδες, σάτυροι και σειληνοί, στολίζονταν με στεφάνια από κισσό. Ο θύρσος, σύμβολο του Διονύσου, ήταν επίσης διακοσμημένος με κισσό. Σε ορισμένες τελετές έδιναν στον θεό και το επώνυμο «Κισσός», επειδή όταν ήταν μωρό τού φορούσαν ένα στεφάνι από το φυτό αυτό. Μια από τις ωραιότερες διονυσιακές παραστάσεις με περικοκλάδες έχει ο χάλκινος επιχρυσωμένος κρατήρας του Δερβενιού, με ανάγλυφες ασημένιες έλικες από κισσό και κληματόφυλλα. Hyoscyamus albus L. (κ. Υοσκύαμος, γέρος, γιατρός, μπελελές, γλυκύαμος.) (Εικ. 14) Βιότοπος: Σε γκρεμούς και τοίχους και σε βραχώδες έδαφος . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Παραισθησιογόνο, υπνωτικό, παυσίπονο, αντιπυρετικό, κατά του τέτανου, των παραλύσεων μετά τον τοκετό, παθήσεων του πεπτικού συστήματος, της μηνιγγίτιδας, της λευκόρροιας, της ακράτειας, των αιμορροΐδων, της κήλης, του άσθματος, των αρθριτικών, των πρηξιμάτων, των εξανθημάτων, των θλάσεων, των νευραλγιών, των σπασμών, της τρεμούλας, του νευρικού βήχα, του κοκκίτη, των ρευματισμών, της αιμόπτυσης, της μητρορραγίας, της παράλυσης της ίριδος. Συστατικά-ουσίες: Αλκαλοειδή, υοσκυαμίνη, ατροπίνη, σκοπολαμίνη, φλαβονοειδή, ρουτίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Οι ημίθεοι και οι ήρωες θεωρούνταν στην αρχαιότητα ότι είχαν θεραπευτικές ικανότητες. Έτσι και ο Ηρακλής θεωρούνταν προστάτης των ιαματικών πηγών και σε αυτόν μάλιστα οφείλεται η ανακάλυψη του υοσκύαμου. Οι Ιπποκράτειοι έδιναν τους σπόρους του παραισθησιογόνου αυτού φυτού ανακατεμένους με κρασί, για τον πυρετό, τον τέτανο και σε παραλύσεις που παρουσιάζονταν μετά από τοκετό. Ο Διοσκορίδης όμως χαρακτηρίζει αυτό το δύσμορφο και υπνωτικό βότανο σαν ακατάλληλο και το δίνει μόνο για παυσίπονο. Hypericum perforatum L. (κ. Βάλσαμο, βαλσαμόχορτο, λειχηνόχορτο, σπαθόχορτο, περίκη, χελωνόχορτο, προδρόμου βότανο.) (Εικ. 15) Βιότοπος: Σε ελαιώνες, αμπελώνες, φρύγανα και δάση . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Επουλωτικό των πληγών, ήπιο αντικαταθλιπτικό, αντισηπτικό, στυπτικό, καταπραϋντικό, εμμηναγωγό, διουρητικό, αιμοστατικό, αποχρεμπτικό, αντισπασμωδικό, κατά της δυσεντερίας, της κιτρινάδας, των παθήσεων του συκωτιού, των ελκών, των σκωλήκων, των θρομβώσεων, των ελωδών πυρετών, της χρόνιας καταρροής. Συστατικά-ουσίες: Παράγωγα του ανθρακένιου, υπερικίνη, ψευδο-υπερικίνη, φλαβονοειδή, ξανθόνες, άκυλ-φθορο-γλουκινόλες, υπερφορίνη, αιθέρια έλαια, ολιγομερικές προκυανιδίνες, ταννίνες κατεχίνης, παράγωγα του καφεϊκού οξέος. Juglans regia L. (κ. Καρυδιά.) Βιότοπος: Σε λαγκάδια, ρεματιές. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Καθαρτικό του αίματος, ανθελμινθικό, επουλωτικό πληγών, κατά του διαβήτη, των χιονιστρών, των ελκών, της λευκόρροιας, της φλόγωσης των θηλυκών γεννητικών οργάνων, των κάλων, της τριχόπτωσης, των κακοήθων φλυκταινών, των λειχήνων, των διαλειπόντων πυρετών, των κρεατοελιών, της δερματίτιδας, των εκζεμάτων, του έρπητα, της σύφιλης, της έντονης εφίδρωσης. Συστατικά-ουσίες: Φλαβονοειδή, ταννίνες, παράγωγα του ναφθαλένιου, γιουγκλαντίνη, ινοσιτόλη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το φυτό ήταν γνωστό και αναφέρεται από την αρχαιότητα, με το όνομα «καρύα» και «κάρυον», αν και ο Θεόφραστος με το ίδιο όνομα ονομάζει και άλλα δέντρα. Η ονομασία “Juglans” προέρχεται από τις λέξεις “Jovis glans” (βάλανος του Δία). Για ιατρική χρήση χρησιμοποιούνταν μόνο οι φλοιοί των άωρων καρπών. Η γρήγορη διάδοση του φυτού προς το Βορρά, οφείλεται σε διατάγματα του Καρόλου του Μεγάλου. Juniperus oxycedrus L. ssp. macrocarpa (Sm.) Ball. (κ.Άρκευθος, αγριοκυπάρισσο, κέντρο, βένι.) Βιότοπος: Σε παράκτια οικοσυστήματα . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Τονωτικό της ορέξεως και της πέψης, διουρητικό, αντισηπτικό, απολυμαντικό, καθαριστικό του αίματος, κατά της δύσπνοιας, της ισχυαλγίας, της δυσπεψίας, των παθήσεων των νεύρων, της υδρωπικίας, των ρευματισμών, των μολύνσεων των νεφρών και της κύστης. Συστατικά-ουσίες: Άλφα-πινένιο, καμφένιο, καδινένιο, τερπινεόλη-4, ιουνιπερόλη, καμφορά. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Είναι φυτό που ήταν παλιά διαδεδομένο σε όλες τις ελληνικές παραλίες, αλλά λόγω της τουριστικής ανάπτυξης κινδυνεύει να εξαφανιστεί και οι πληθυσμοί του έχουν υπολειμματικό χαρακτήρα. Οι καρποί του είχαν χρησιμοποιηθεί ευρέως από τον Μεσαίωνα ακόμα, ως ορεκτικοί και διουρητικοί. Laurus nobilis L. (κ. Δάφνη, βαγιά.) (Εικ. 16) Βιότοπος: Σε υγρά φαράγγια, θέσεις πλημμυρών, συχνά συσχετιζόμενη με Quercus coccifera ή ως υποόροφος σε υγρά δάση Pinus , αλλά ποτέ ως κυρίαρχη . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά των ρευματισμών, της δυσπεψίας, της ρινορραγίας, παρασιτοκτόνο, αντισηπτικό, εφιδρωτικό, τονωτικό, καταπραϋντικό. Συστατικά-ουσίες: Αιθέρια έλαια: 1,8-κινεόλη, άλφα- και βήτα-πινένιο, σεσκιτερπενικές λακτόνες: κοστουνολίδη, ερμανθίνη, λαουρενβιολίδη, αλκαλοειδή: ρετικουλίνη, λιπαρά οξέα: λαουρικό, παλμιτικό, ελαιϊκό οξύ, ταννίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Δάφνη ήταν το όνομα μιας νύμφης, κόρης του θεού-ποταμού Λάδωνα, που είχε ερωτευθεί ο Απόλλωνας. Ήταν μια όμορφη, αλλά άγρια κοπέλα, που όταν την επιθύμησε ο θεός, κατέφυγε στη μητέρα της Γη, η οποία τη μεταμόρφωσε στο ομώνυμο δέντρο. Από τότε η δάφνη είναι αφιερωμένη στο θεό Απόλλωνα, στον οποίο χρησίμευε και σαν μέσον καθαρμού χάρη στην αρωματική ιδιότητά της. Ο μύθος αναφέρει ότι όταν ο Απόλλωνας σκότωσε το δράκο Πύθωνα, πλύθηκε στα νερά του ποταμού, εκεί που ακόμα και σήμερα φυτρώνουν δάφνες και μπήκε σαν καθαρός νικητής στους Δελφούς, με ένα στεφάνι από φύλλα δάφνης. Από τότε το φυτό αυτό είναι σύμβολο νίκης, δόξας και τιμής. Επίσης, σύμφωνα με τον Παυσανία, ο παλιός ναός του Απόλλωνα ήταν φτιαγμένος από κλαριά δάφνης. Mandragora autumnalis Bertol. (κ. Μανδραγόρας, μανδραγούρας, καλάνθρωπος, αρκάνθρωπος.) (Εικ. 17) Βιότοπος: Σε καλλιεργούμενη και άγονη γη, βραχώδη και εγκαταλελειμμένα μέρη, σε ελαιώνες. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Ναρκωτικό, τοξικό, κατά της νευρικότητας και της αϋπνίας, των στομαχικών ελκών, των κολικών, του άσθματος, του πυρετού, του βήχα. Συστατικά-ουσίες: Σκοπολαμίνη, υοσκυαμίνη, ψευδοϋοσκυαμίνη, αποατροπίνη Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ο μανδραγόρας χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα ως ναρκωτικό και μάλιστα, στην εποχή του Πλίνιου, χρησιμοποιούσαν την ώρα των εγχειρήσεων ρίζα μανδραγόρα, ένα κομμάτι της οποίας μόλις μασούσαν οι ασθενείς, έπεφταν αμέσως σε ύπνο. Ο Διοσκορίδης χρησιμοποιούσε επίσης χυμό της ρίζας του μανδραγόρα για τον ίδιο σκοπό. Αυτές οι συνταγές δεν ήταν όμως πάντα σίγουρες γιατί έλειπαν σαφείς οδηγίες για τις δόσεις και τη χρήση. Η επίδραση του φαρμάκου μπορούσε να ήταν ανεπαρκής ή πολύ δυνατή και επικίνδυνη. Οι πιο παλιοί είχαν πιο ασφαλή τρόπο για να κάνουν εγχειρήσεις: απλώς έδεναν τους αρρώστους στα κρεβάτια τους. Η κατάσταση δεν άλλαξε σε τίποτα μέχρι το 1846 οπότε ανακαλύφθηκε η νάρκωση με αιθέρα. Ωστόσο η Ελληνική Αναισθησιολογική Εταιρεία εξακολουθεί να έχει σαν έμβλημά της τον μανδραγόρα. Είναι δύσκολο να πούμε σήμερα αν η μεγάλη υπόληψη, που επί τόσους αιώνες χαίρει ο μανδραγόρας, οφείλεται στις ναρκωτικές του ιδιότητες ή στην ανθρωπόμορφη ρίζα του. Mentha longifolia (L.) Hudson (κ. Αγριοδυόσμος, καλαμίθρα.) (Εικ. 18) Βιότοπος: Σε κοίτες ρυακιών, σε υγρούς τόπους. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Για την αναισθησία ευαίσθητων νευρικών απολήξεων, για την διέγερση ευαίσθητων στο κρύο νεύρων, για την απολύμανση του στόματος, διορθωτικό οσμής και γεύσης, ευστόμαχο, σπασμολυτικό, κατά παθήσεων της χολής. Συστατικά-ουσίες: Φλαβονοειδή: λουτεολίνη, απιγενίνη, ταννίνες, τριτερπένια: ουρσολικό οξύ, ολεανολικό οξύ, αιθέριο έλαιο: πινένια, λεμονένιο, φελλανδρένιο, καδινένιο, πουλεγόνη, κινεόλη, D-μινθόλη, (-)-μινθόνη, πιπεριτόνη, ιασμόνη, μινθοφουράνιο. Mentha pulegium L. (κ. Φλισκούνι, βληχώνι.) Βιότοπος: Σε υγρά λιβάδια, στεγνές κοίτες ποταμών και στο εσωτερικό μέρος των δασών και θαμνώνων . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Τονωτικό, στομαχικό, χωνευτικό, αντιρευματικό, αντισπασμωδικό, καρδιοτονωτικό, τονώνει την παραγωγή της χολής και την λειτουργία του συκωτιού, κατά της καταρροής και της μητραλγίας, της δυσμηνόρροιας και των σκωλήκων, της γρίππης και της ασφυξίας, των εγκαυμάτων, των παθήσεων της κύστης, του πονοκέφαλου, των νευραλγιών, της ισχυαλγίας, των φλογώσεων του αναπνευστικού συστήματος, του βήχα, των νευρικών διαταραχών, της ημικρανίας, των ιλίγγων, κόβει το γάλα . Συστατικά-ουσίες: Φλαβονοειδή: λουτεολίνη, απιγενίνη, ταννίνες, τριτερπένια: ουρσολικό οξύ, ολεανολικό οξύ, αιθέριο έλαιο: πινένια, λεμονένιο, φελλανδρένιο, καδινένιο, πουλεγόνη, κινεόλη, D-μινθόλη, (-)-μινθόνη, πιπεριτόνη, ιασμόνη, μινθοφουράνιο, ρητίνες. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Γενικά, η ονομασία «μέντα» προέρχεται από το όνομα της νύμφης Μένθης ή Μίνθης, η οποία ήταν παλλακίδα του Πλούτωνα. Ο θεός, την μεταμόρφωσε στο ομώνυμο φυτό, για ν’ αποφύγει έτσι τη ζηλοτυπία της Περσεφόνης, που ήταν η γυναίκα του. Φαρμακευτικώς, η μέντα χρησιμοποιούνταν και κατά την αρχαιότητα. Επειδή όμως διασταυρώνεται εύκολα, δεν ήταν ασφαλής η βοτανική κατάταξή της. Στην Ανατολική Ασία δε, η ιαπωνική μέντα καλλιεργούνταν από πολλά χρόνια, ώστε δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς άρχισε εκεί η λήψη του μινθέλαιου και της μενθόλης. Myrtus communis L. (κ. Μυρτιά, σμυρτιά, μερσίνι.) (Εικ. 19) Βιότοπος: Σε μακκία και θαμνότοπους, δίπλα σε ρυάκια και υγρά μέρη σε δάση . Περιστασιακά σχηματίζει αμιγείς συστάδες . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της διάρροιας, παθήσεων της κύστης, δαγκώματα αραχνών και σκορπιών, του βήχα, της βρογχίτιδας, της φυματίωσης, παθήσεων της χολής, της διάρροιας, ανθελμινθικό, μυκητοκτόνο, απολυμαντικό, αντιβακτηριακό. Συστατικά-ουσίες: Αιθέριο έλαιο: άλφα-πινένιο, μυρτενόλη, μυρτενυλακετόνη, λιμονένιο, γερανιόλη, ταννίνες, άκυλ-φθορο- γλουκινόλες: μυρτοκομμουλόνη Α και Β. Χαρακτηριστικά-ιστορία: H μυρτιά ήταν το σύμβολο της ομορφιάς και της νεότητας. Ήταν αφιερωμένη στην Πάφιο Αφροδίτη, που όταν βγήκε απ’ τη θάλασσα έκρυψε την ακάλυπτη ομορφιά της πίσω από ένα θάμνο μυρτιάς. Ο θάμνος αυτός φυτευόταν συχνά κοντά στους ναούς σαν καλλωπιστικό φυτό. Ο Θεόφραστος την αναφέρει 4 φορές. Ο Διοσκορίδης έκανε διάκριση ανάμεσα σε μια ποικιλία με τους γνωστούς μπλε καρπούς και μια άλλη με άσπρους, που είχαν φαρμακευτικές ιδιότητες. Επίσης χρησιμοποιούσε τους καρπούς αυτούς, σε αρρώστιες της κύστης και για δαγκώματα αραχνών και σκορπιών. Τον βρασμένο χυμό τους, ανακατεμένο με κρασί, τον έδινε για τη διάρροια. Η συνταγή αυτή εξακολουθεί να χρησιμοποιείται στη λαϊκή ιατρική για τις πεπτικές διαταραχές των παιδιών. Nerium oleander L. (κ. Πικροδάφνη, ροδοδάφνη ) (Εικ. 20) Βιότοπος: Δίπλα σε ρυάκια και λιμνούλες . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Για τα δαγκώματα δηλητηριωδών ζώων, καρδιοτονωτικό, τοξικό, κατά των άτονων ελκώσεων, κατά της ψώρας και παθήσεων του τριχωτού μέρους της κεφαλής, κατά της καρδιακής ανεπάρκειας, των αιμορροΐδων, νευρικών διαταραχών, παθήσεων του δέρματος. Συστατικά-ουσίες: Καρδιακά στεροειδή, ολεανδρίνη, γλυκοσυλ-ολεανδρίνη, γεντιο-βιοσυλ-ολεανδρίνη, οδοροσίδη Α, αλκαλοειδή. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ως φάρμακο η πικροδάφνη ήταν γνωστή και χορηγούνταν από τους Άραβες γιατρούς, ενώ στην Ευρώπη ήρθε κατά το 19ο αιώνα από τον Oefele. Olea europaea ssp. oleaster L. (κ. Ελιά.) Βιότοπος: Σε σχισμές γκρεμών και βράχων και μέσα σε φρύγανα . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Χολαγωγό, ευεργετικό στις πληγές, αντιπυρετικό, υποτασικό (κατά της υπέρτασης), διουρητικό, αντίδοτο για τα δηλητήρια, κατά της σπασμωδικής δυσκοιλιότητας, κατά της βαριάς αδυναμίας, πόνων του ήπατος, κατά των αρθριτικών και των ρευματισμών, κατά του σακχάρου, κατά της αρρυθμίας, διαταραχών του ήπατος και της χοληδόχου κύστης, κατά των εκζεμάτων, της ψωρίασης, κατά των εγκαυμάτων. Συστατικά-ουσίες: Κύρια λιπαρά οξέα όπως, ελαϊκό οξύ (56-83%), παλμιτικό οξύ (8-20%), λινελαϊκό οξύ (4-20%), ιριδοειδή μονοτερπένια όπως ελαιοροπίνη, λιγστροσίδιο, ελαιοροσίδιο, ελαιοσίδο-7,11-διμεθυλαιθέρας, 6-Ο-ελαιοροπινοσακχαρόζη, τριτερπένια όπως ελαιανολικό οξύ, μασλινικό οξύ, φλαβονοειδή όπως λουτεολινο-7-Ο-γλυκοσίδιο, απιγενινο-7-Ο-γλυκοσίδιο. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Η ελιά είναι ένα από τα αρχαιότερα καρποφόρα δέντρα στη Μεσόγειο. Δωρήθηκε στην πόλη της Αθήνας από τη θεά Αθηνά, στη φιλονικία που είχε με τον Ποσειδώνα για την κυριαρχία της Αττικής. Οι θεοί είχαν αποφασίσει ότι η χώρα θ’ ανήκε στον θεό που θα της πρόσφερε το πιο πολύτιμο δώρο. Ο Ποσειδώνας με την τρίαινά του άνοιξε μια πηγή στην Ακρόπολη, αλλά το νερό της ήταν αλμυρό, ενώ η Αθηνά κέρδισε φυτεύοντας την πρώτη ελιά. Από τότε το κλαδί ελιάς ήταν, μαζί με την κουκουβάγια, το έμβλημα της Αθηνάς και το σύμβολο της νίκης και της ειρήνης. Η ελιά ήταν στενά συνδεδεμένη με τη λατρεία των θεών. Στην Ολυμπία, το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Δία που ήταν έργο του Φειδία, ήταν στολισμένο μ’ ένα στεφάνι ελιάς. Οι θεές χρησιμοποιούσαν αλοιφή από το λάδι της ελιάς, η οποία είχε θαυματουργικές ιδιότητες. Η Ήρα αλείφθηκε η ίδια με το πολύτιμο μύρο, όταν θέλησε να κατακτήσει τον Δία. Την οικονομική της σημασία η ελιά την απέκτησε μόνο στα μετά τον Όμηρο χρόνια. Έως εκείνη την εποχή το λάδι χρησίμευε μόνο στους ευγενείς και στους πλούσιους. Το βρίσκουμε σε μορφή πανάκριβων μύρων στα θησαυροφυλάκια των τρωικών ηρώων. Orchis anatolica Boiss. ssp. anatolica (κ. Ορχιδέα, όρχις, σερνικοβότανο, σαλέπι.) Βιότοπος: Σε κωνοφόρα δάση, μακκία, φρύγανα και βραχώδεις πλαγιές . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της δυσεντερίας, του βήχα με φλογώσεις, της δυσπεψίας, της διάρροιας, του διαβήτη, των νευρασθενειών. Συστατικά-ουσίες: mucilage (μέχρι 50%), γλυκάνες, γλυκομαννάνες (μερικώς ακετυλιωμένες), άμυλο (περίπου 25%), πρωτεΐνες (5-15%). Χαρακτηριστικά-ιστορία: Όπως αναφέρουν ο Θεόφραστος και ο Διοσκορίδης, οι κόνδυλοι του σαλεπιού χρησιμοποιούνται ως τροφή. Η διάδοση των κονδύλων ως και η ονομασία οφείλεται στους Άραβες. Η ονομασία προέρχεται από το σχήμα, που στα αραβικά αποδίδεται με τις λέξεις Chusjata salab, που σημαίνουν «όρχις της αλεπούς». Οι ορχιδέες χρησιμοποιούνταν ως αφροδισιακό φάρμακο, γιατί πιστευόταν από το λαό, ότι εκείνοι που έτρωγαν σαλέπι γεννούν αρσενικά παιδιά, γι’ αυτό λέγεται και «σερνικοβότανο». Κατά το Διοσκορίδη μάλιστα, ο ζωηρός κόνδυλος είναι «αρρενογόνος», ενώ ο μικρότερος και συνήθως μαραμένος είναι «θηλυγόνος». Origanum onites L. (κ. Ρίγανη.) (Εικ. 21) Βιότοπος: Σε φρύγανα, βραχώδεις πλαγιές . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Τονωτικό, αποχρεμπτικό, αντισπασμωδικό, εφιδρωτικό, απολυμαντικό, κατά της στομαχικής ατονίας, της χλώρωσης, των καταρροϊκών παθήσεων, του άσθματος, της δυσμηνόρροιας, κατά των χρόνιων ρευματισμών, των πόνων των χαλασμένων δοντιών, κατά των φλογώσεων του στόματος, της ρινικής συμφόρησης, κατά των πληγών, της διάρροιας. Συστατικά-ουσίες: Αιθέρια έλαια: θυμόλη, καρβακρόλη, πινένιο, σεσκιτερπένια, ουρσολικό οξύ, παράγωγα του καφφεϊκού οξέος. Papaver rhoeas L. (κ. Παπαρούνα) Βιότοπος: Πολύ διαδεδομένη, σε ποικιλία βιοτόπων. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Ελαφρύ κατευναστικό, αντιβηχικό, αποχρεμπτικό, σε μεγάλες δόσεις τοξικό, αντισπασμωδικό, υπνωτικό, μαλακτικό, εφιδρωτικό. Συστατικά-ουσίες: Αλκαλοειδή (0,05%): ροιαδίνη, ροιαγενίνη, ανθοκυαν-γλυκοζίτες. Phragmites australis (Cav.) Trin.ex Steudel (κ. Νεροκάλαμο.) Βιότοπος: Δίπλα σε ρυάκια και λιμνούλες . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Διουρητικό, κατά του διαβήτη, κατά της δυσπεψίας, κατά της πνευμονίας. Συστατικά-ουσίες: Φλαβονοειδή: τρικίνη, λουτεολίνη, ρουτίνη, βιταμίνες: Α και συμπλέγματος Β,ασκορβικό οξύ (βιταμίνη C),σακχαρόζη, ιμβερτοσάκχαρο, τριτερπένια: βήτα-αμυρίνη, ταραξερόλη. Pistacia lentiscus L. (κ. Σχίνος.) Βιότοπος: Σε μακκία, φρύγανα και ανοιχτά δάση, περιστασιακά σε γκρεμούς, κάποιες φορές σχηματίζει εκτεταμένους θαμνότοπους . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Στυπτικό, αρωματικό, υλικό για τα γεμίσματα των δοντιών, φρεσκάρει την αναπνοή και δυναμώνει τα ούλα, επουλωτικό πληγών. Συστατικά-ουσίες: Ρετσίνι (περίπου 90%), με κύρια συστατικά τα τριτερπένια μαστικό οξύ, ισομαστικό οξύ, ελαιανολικό οξύ, τιρουκαλλόλη, αιθέρια έλαια (1-3%), άλφα-πινένιο. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ακόμα και στα παλιά χρόνια ο σχίνος ήταν γνωστός για το διαφανές ρετσίνι του, όπως μας πληροφορεί ο Διοσκορίδης. Στη Χίο παράγεται ακόμα και σήμερα, από μια ποικιλία του φυτού, η γνωστή μαστίχα. Στην αρχαιότητα η μαστίχα χρησιμοποιούνταν για καλλυντικούς σκοπούς, για να κολλούν τα βλέφαρα των ματιών. Επί Τουρκοκρατίας, ήταν πολύτιμο προϊόν εμπορίας, γιατί το χρησιμοποιούσαν πολύ στα χαρέμια σαν αρωματικό του στόματος. Από μια ταξιδιωτική περιγραφή του 18ου αιώνα ξέρουμε ότι ο Σουλτάνος απαιτούσε τη μισή παραγωγή για τον εαυτό του, από την οποία το μεγαλύτερο μέρος κατανάλωνε το σεράι. Pistacia terebinthus L. (κ. Κοκκορεβιθιά, κοκορετσιά.) Βιότοπος: Σε γκρεμούς, βραχώδεις πλαγιές, ξέφωτα μακκίας και δασών . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Στυπτικό, αρωματικό, επουλωτικό πληγών. Συστατικά-ουσίες: Ρετσίνι με κύρια συστατικά τα τριτερπένια, αιθέρια έλαια, άλφα-πινένιο. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Τα περίεργα κερατοειδή εξογκώματα που παρουσιάζονται το χειμώνα στην κοκκορεβιθιά είναι κηκίδια που προέρχονται από έντομα. Αυτά κίνησαν βέβαια το ενδιαφέρον των αρχαίων, οι οποίοι έβγαζαν από αυτά μια κίτρινη χρωστική ουσία, με την οποία έβαφαν τα μεταξωτά υφάσματα της Ανατολής. Plantago lanceolata L. (κ. Ψυλλόχορτο, νεροκόνιζα, πεντάνευρo, αρνόγλωσσο) (Εικ. 22) Βιότοπος: Σε καλλιεργούμενο, εγκαταλελειμμένο και ελώδες έδαφος . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Στυπτικό, σταματά την αιμορραγία, θεραπευτικό των πληγών, μαλακτικό, διουρητικό, κατά του λευκώματος. Συστατικά-ουσίες: Βλεννώδεις ουσίες: D-ξυλόζη, L-αραβιννόζη, D-γαλακτόζη, L-ραμνόζη, ιριδοειδείς γλυκοζίτες: αουκουβοζίτης, λιπαρά έλαια. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Οι αρχαίοι τα θεωρούσαν πολύτιμα δραστικά φάρμακα και εσωτερικής και εξωτερικής χρήσης. Στα χωριά τα χρησιμοποιούσαν τόσο σαν κολλύριο για τα κουρασμένα μάτια, όσο και για την καταπολέμηση της απόφραξης του ακουστικού πόρου και για τους πονόδοντους. Platanus orientalis L. (κ. Πλάτανος.) Βιότοπος: Δίπλα σε ρυάκια και πηγές . Ευρέως καλλιεργούμενο ως δέντρο σκιάς . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αιμοστατικό, κατά των αποστημάτων και των εγκαυμάτων. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ο πλάτανος είχε γενικά εξαιρετική θέση ανάμεσα στα ιερά δέντρα. Το πράσινο φύλλωμά του αναγγέλλει από μακριά στον διψασμένο οδοιπόρο, την κοντινή βρύση και την φιλόξενη δροσιά. Το γεγονός αυτό και μόνο ίσως να έκανε τους αρχαίους να θεωρούν το πλατάνι σα δώρο των θεών που έπρεπε να λατρεύουν. Η Άλτις της Ολυμπίας, ένα απ’ τα πιο φημισμένα ιερά δάση της αρχαιότητας και η οποία λέγεται ότι διαμορφώθηκε απ’ τον ίδιο τον Ηρακλή για τον πατέρα του Δία, πρέπει ν’ αποτελούνταν από πλατάνια. Πάρα πολλές είναι οι παραδόσεις και οι μύθοι που σχετίζονται με τα δέντρα αυτά, όχι μόνο στην αρχαιότητα, αλλά και στη σύγχρονη λαϊκή παράδοση. Επίσης, επειδή ο πλάτανος φθάνει σε σχετικά μεγάλη ηλικία, πολλοί πιστεύουν ότι μπορούμε ν’ αναγνωρίσουμε σε ορισμένα άτομα τα φημισμένα δέντρα που περιγράφουν οι αρχαίοι. Στην Κω για παράδειγμα, ξακουστό είναι το πλατάνι κάτω απ’ το οποίο υποτίθεται ότι δίδαξε ο Ιπποκράτης. Pyrus spinosa Forssk. (κ. Αμυγδαλιά, γκορτσιά.) Βιότοπος: Σε ξέφωτα δασών, περιθώρια χωραφιών και δίπλα σε δρόμους . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αιμοστατικό, κατά της δυσπεψίας, κατά της διάρροιας, ψυκτικό, αντισπασμωδικό, ευεργετικό στις παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος και στην οδυνηρή δυσμηνόρροια. Συστατικά-ουσίες: Οξέα φρούτων: μαλικό οξύ, κιτρικό οξύ, κουϊνικό οξύ, κυανογενικά γλυκοσίδια (αμυγδαλίνη), αρωματικές ουσίες, παράγωγα του καφφεϊκού οξέος και κυρίως 5-κοφφεοϋλ-κουϊνικό οξύ, πηκτίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Η γκορτσιά είναι ένα παμπάλαιο ελληνικό δέντρο που συχνά μπολιάζεται ακόμα και σήμερα. Τα στυφά μικρά αχλάδια που παράγει το άγριο δέντρο, υποκαθιστούσαν το ψωμί στους Αργείους, όπως τα βελανίδια στους Αρκάδες. Quercus coccifera L. (κ. Πουρνάρι.) Βιότοπος: Σε φρύγανα, μακκία και δάση . Συχνά σχηματίζει πυκνό θαμνότοπο . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Ορεκτικό, κατά του ίκτερου και της χλώρωσης, θεραπευτικό των χοιράδων, τονωτικό, κατά των παθήσεων του στήθους. Συστατικά-ουσίες: Ταννίνη, πηκτίνη, κουρσίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ένα από τα αρχαιότερα χρώματα που αναφέρει ο Όμηρος είναι το άλικο, που μαζί με την πορφύρα είχαν μεγάλη οικονομική αξία. Το κόκκινο αυτό χρώμα προέρχεται απ’ το θηλυκό ενός ημίπτερου εντόμου που σχηματίζει τα γνωστά κόκκινα εξογκώματα ή κηκίδια, πάνω στα πουρνάρια. Ο Θεόφραστος αναφέρει και αυτός τα κόκκινα αυτά σώματα, που όμως τα θεωρεί σαν ένα είδος καρπού, ενώ είναι έργο των εντόμων. Ο Διοσκορίδης μιλά περί «κόκκου βαφικής» στην περιγραφή του πουρναριού. Ο Παυσανίας συνδέει τη βαφή μαλλιού με το αίμα του εντόμου που ζει πάνω στα πουρνάρια. Το έντομο, που αποξηραμένο δίνει αυτό το χρώμα, είναι γνωστό σαν «κόκκος ο βαφικός». Από τον κόκκο αυτόν προέρχεται και η ονομασία «κόκκινο». Με αυτό το χρώμα, που αργότερα ήταν γνωστό σαν κρεμέζι, έβαφαν το μαλλί, τα δέρματα και τα εισαγόμενα υφάσματα από μετάξι. Επειδή το χρώμα ήταν ακριβό, το κρατούσαν για τους πλούσιους. Κατά τον Πλούταρχο, ο Θησέας χρησιμοποίησε πανιά που ήταν βαμμένα με τέτοιο χρώμα όταν πήγε στην Κρήτη για να νικήσει τον Μινώταυρο. Στη Σπάρτη δεν συμπαθούσαν τους βαφείς γιατί αφαιρούσαν από το μαλλί το ωραίο άσπρο χρώμα του, για να γελάσουν έτσι τη φύση. Σε νεώτερα χρόνια όμως, οι Σπαρτιάτες έβαφαν τον πολεμικό τους ρουχισμό κόκκινο, για να μη διακρίνονται οι λεκέδες από αίμα. Rubus sanctus Schreber (κ. Βατομουριά, βάτος.) Βιότοπος: Σε θαμνότοπους, όρια χωραφιών, παρυφές δρόμων και δίπλα σε ρυάκια, συνήθως σε υγρά μέρη. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Στυπτικό, αιμοστατικό, αντισκορβουτικό, ορεκτικό, τονωτικό, ευεργετικό για την καρδιά και αποτρεπτικό για τους πόνους της γέννας, διαιτητικό, κατά της αναιμίας, κατά της διάρροιας, κατά της στηθάγχης, κατά του πονόλαιμου, κατά της δυσεντερίας, κατά της δυσκοιλιότητας, κατά του διαβήτη, κατά της δυσπεψίας και των ασθενειών του στόματος. Συστατικά-ουσίες: Ταννίνες: γαλλο-ταννίνες, ελλαγικές ταννίνες, φλαβονοειδή, βιταμίνη C. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Απ’ τον Μεσαίωνα ακόμα χρησιμοποιούνταν σαν εξαίρετο ορεκτικό, δροσιστικό και για την κατασκευή μαρμελάδων . Στην φαρμακευτική χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή σκευασμάτων για τα παιδιά. Salix alba L. (κ. Ιτιά η λευκή) (Εικ. 23) Βιότοπος: Κυρίως περιοριζόμενη στις όχθες ρυακιών και στα όρια ελών . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Τονωτικό των εντέρων και του στομάχου, παρασιτοκτόνο και ανθελμινθικό, αντιρευματικό, αναλγητικό, αντισπασμωδικό, αντιπυρετικό, δροσιστικό, κατά των ελωδών πυρετών, κατά της αιμόπτυσης και της δυσεντερίας, κατά των άτονων ελκώσεων, κατά της γάγγραινας, κατά του αρθρίτη, κατά των πληγών και των εξανθημάτων. Συστατικά-ουσίες: Γλυκοσίδια και εστέρες που αποδίδουν σαλικυλικό οξύ (1,5-12%): σαλικίνη (0,1-2,0%), σαλικορτίνη (0,01-11%) και παράγωγα της σαλικίνης ακυλιωμένα (έως 6%, συμπεριλαμβανομένων μεταξύ άλλων φρατζιλίνη, ποπουλίνη), ταννίνες (8-20%), φλαβονοειδή. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Οι γιατροί της αρχαιότητας την χρησιμοποιούσαν για τις φαρμακευτικές της ιδιότητες. Τα φύλλα της και ο φλοιός της χρησιμοποιούνταν ως αντιπυρετικό και κατά της αϋπνίας. Το σαλικυλικό οξύ υπό τη μορφή του ακετυλο-σαλικυλικού οξέος είναι ένα από τα πιο χρησιμοποιούμενα φάρμακα στον κόσμο, με το κοινό όνομα ασπιρίνη. Salvia officinalis L. (κ. Φασκόμηλο, ελελίφασκος, αλισφακιά, φασκομηλιά, χαμοσφάκα, μοσχακίδι.) Βιότοπος: Σε πετρώδεις τόπους. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά του κρυολογήματος, των ρευματισμών, των πυρετών, κατά της ατονίας του στομάχου και των εντέρων, κατά του νυκτερινού ιδρώτα των φυματικών, κατά της λευκόρροιας, κατά της νευρασθένειας, κατά του ερεθισμένου λαιμού και του σταφυλίτη, κατά της κράμπας, κατά της καταρροής του πεπτικού συστήματος, κατά της διάρροιας, κατά της νευρικής τρεμούλας, κατά των φλογώσεων του στόματος, κατά της οξείας λαρυγγίτιδας και της οξείας φαρυγγίτιδας, κατά της ανορεξίας, κατά των παθήσεων των ούλων, κατά των αιμορροΐδων, κατά της αιματουρίας, κατά της γαλακτόρροιας, κατά της έντονης εφίδρωσης, κατά της αμηνόρροιας και της δυσμηνόρροιας, ρυθμιστικό της εμμηνόρρυσης, απολυμαντικό, αποχρεμπτικό, χωνευτικό, στομαχικό, ευεργετικό στο δέρμα και στα μαλλιά, ιδιαιτέρως διεγερτικό και τονωτικό. Συστατικά-ουσίες: Αιθέρια έλαια (1,5-3,5%): με συστατικά όπως άλφα- και βήτα-τουγιόνη (20-60%), 1,8-κινεόλη (6-16%), κάμφορα (14-37%), μπορνεόλη, καμφένιο, λιναλοόλη, άλφα- και βήτα-πινένιο, βιριντιφλορόλη, άλφα- και βήτα-καρυοφυλλένιο (χουμουλένιο), παράγωγα του καφφεϊκού οξέος (3-6%): ροσμαρινικό οξύ, χλωρογενικό οξύ, διτερπένια με κύρια συστατικά το καρνοσολικό οξύ και την πικροσαλβίνη, την ροσμανόλη και την σαφφικινολίδη, φλαβονοειδή που συμπεριλαμβάνουν μεταξύ άλλων γλυκοσίδια της απιγενίνης και της λουτεολίνης, τριτερπένια με κύριο συστατικό το ουρσολικό οξύ (περίπου 5%). Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το φασκόμηλο έχαιρε μεγάλης φήμης ως φαρμακευτικό φυτό στην αρχαιότητα. Οι Άραβες μάλιστα έλεγαν: «Πώς μπορεί να πεθάνει ένας άνθρωπος που έχει στον κήπο του φασκόμηλο». Η δε ονομασία του φυτού Salvia, του δόθηκε από το λατινικό ρήμα Salvae, που σημαίνει «σώζω». Τέλος, ο Καρλομάγνος λέγεται ότι διέταξε το φασκόμηλο να φυτεύεται στους λαχανόκηπους και στους κήπους των μοναστηριών. Salvia sclarea L. (κ. Αγιάννης.) (Εικ. 24) Βιότοπος: Απαντά σε πετρώδεις τόπους. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Καθαριστικό των ματιών, περιορίζει την έκκριση του γάλακτος, τις εκκρίσεις του σιέλου και του ιδρώτα, κατά παθήσεων του ήπατος και των ελκών, κατά του άσθματος, κατά της βρογχικής καταρροής. Συστατικά-ουσίες: Αιθέρια έλαια (1,5-3,5%): με συστατικά όπως άλφα- και βήτα-τουγιόνη (20-60%), 1,8-κινεόλη (6-16%), κάμφορα (14-37%), μπορνεόλη, καμφένιο, λιναλοόλη, άλφα- και βήτα-πινένιο, βιριντιφλορόλη, άλφα- και βήτα-καρυοφυλλένιο (χουμουλένιο), παράγωγα του καφφεϊκού οξέος (3-6%): ροσμαρινικό οξύ, χλωρογενικό οξύ, διτερπένια με κύρια συστατικά το καρνοσολικό οξύ και την πικροσαλβίνη, την ροσμανόλη και την σαφφικινολίδη, φλαβονοειδή που συμπεριλαμβάνουν μεταξύ άλλων γλυκοσίδια της απιγενίνης και της λουτεολίνης, τριτερπένια με κύριο συστατικό το ουρσολικό οξύ (περίπου 5%). Χαρακτηριστικά-ιστορία: Ο αγιάννης ήταν σπουδαίο φαρμακευτικό φυτό. Είναι ένα ψηλό φυτό με δυνατή μυρωδιά, που φυτρώνει στα βουνά. Στα νεώτερα χρόνια το μεταχειρίζονταν για να κάνουν μοσχάτο το κρασί. Το επιστημονικό όνομα του είδους sclarea προέρχεται από το λατινικό clarus, που σημαίνει καθαρό, πράγμα που δείχνει ότι το χρησιμοποιούσαν για τα μάτια. Όταν βάλουμε ένα σπόρο του φυτού κάτω απ’ το βλέφαρο, δημιουργείται μια κολλώδης ουσία που βοηθά αποτελεσματικά στην αποβολή κάθε ξένου σώματος απ’ το μάτι. Silybum marianum (L.) Gaertner (κ. Γαϊδουράγκαθο, κουφάγκαθο.) Βιότοπος: Διαταραγμένα οικοσυστήματα. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Εφιδρωτικό, χολαγωγό, διουρητικό, τονωτικό, ευεργετικό στο καρδιαγγειακό σύστημα και στη λειτουργία του ήπατος, κατά της αιμόπτυσης, κατά των κολικών, κατά της δυσεντερίας, κατά της υπότασης. Συστατικά-ουσίες: Αιθέρια έλαια, πικρές ουσίες, ισταμίνη, τυραμίνη, σιλυμαρίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Φυτρώνει πάνω σε απορρίμματα, σε εγκαταλελειμμένα χωράφια, στα όρια δρόμων, χρησιμοποιείται ως εδώδιμο, εξ’ ου και η ονομασία του άγρια αγκινάρα. Smilax aspera L. (κ. Αρκουδόβατος, σμίλακας.) (Εικ. 25) Βιότοπος: Σε μακκία, θαμνότοπους και ξέφωτα δασών . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά της σύφιλης, κατά των ρευματισμών, κατά της αρθρίτιδας, κατά της υπέρτασης, κατά της χοληστεριναιμίας, κατά των εξανθημάτων, κατά των παθήσεων των αδένων, κατά της εμφράξεως των σπλάχνων, κατά φλεγμονών της ουρήθρας, κατά της ψωρίασης, κατά των νεφροπαθειών, κατά της κυστίτιδας, κατά της επιληψίας, κατά του έλκους, καταπραϋντικό του άσθματος, διουρητικό, αντισπασμωδικό, τονωτικό, αντισκορβουτικό. Συστατικά-ουσίες: Στεροειδείς σαπωνίνες (0,5-3%): κύρια συστατικά: σαρσαπαριγιοσίδη μαζί με παριγίνη, ως προϊόν διάσπασης· επίσης μεταξύ άλλων είναι δεσγλουκοπαριγίνη, δεσγλουκοραμνοπαριγίνη, σαρσαπογενίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Η σμίλακα ανήκει στα φυτά του Διονύσου που φοριόνταν στις διονυσιακές πομπές, μαζί με το κλήμα και τον κισσό. Το φυτό αυτό λέγεται ότι προήλθε από τη μεταμόρφωση της ομώνυμης νύμφης, που είχε κάποτε ερωτευθεί χωρίς ελπίδα, το νεαρό Κρόκο. Γι’ αυτό το λόγο ο Πλίνιος κατατάσσει τη σμίλακα στα πένθιμα φυτά. Solanum nigrum L. (κ. Στύφνο) (Εικ. 26) Βιότοπος: Διαταραγμένα και εγκαταλελειμμένα οικοσυστήματα . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Μαλακτικό, καταπραϋντικό, αντισπασμωδικό, ναρκωτικό, δηλητηριώδες έως θανατηφόρο, κατά των κνησμών, κατά των μωλώπων, κατά των λειχήνων, κατά των οδυνηρών ελκών, των πρηξιμάτων και των εγκαυμάτων. Συστατικά-ουσίες: Στεροειδή αλκαλοειδή: σολανίνη, σολαμαργκίνη, στεροειδείς σαπωνίνες. Spartium junceum L. (κ. Σπάρτο.) Βιότοπος: Μακκία και ξέφωτα δασών Pinus, περιστασιακά σε γκρεμούς . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά των πόνων της καρδιάς, κατά της υδρωπικίας, κατά της χολολιθίασης, ευεργετικό στο συκώτι, ισχυρό καθαρτικό, διουρητικό, τοξικό με τη συχνότητα. Συστατικά-ουσίες: Αλκαλοειδή: σπαρτεΐνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το σπάρτο είναι ένα από τα φυτά που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι για τεχνικούς σκοπούς. Έτσι, οι σκληρές βέργες του χρησίμευαν για το δέσιμο των κλημάτων. Επίσης, οι βοσκοί έπλεκαν παπούτσια και ρούχα από ξεραμένους και μουσκεμένους βλαστούς του σπάρτου. Styrax officinalis L. (κ. Στόρακας, αστύρακας.) Βιότοπος: Σε δάση και θαμνώνες . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά του βήχα και του άσθματος, κατά της βρογχίτιδας, αποχρεμπτικό. Συστατικά-ουσίες: Βενζοϊκό οξύ, κινναμωμικό οξύ και παράγωγά τους, βενζοϊκοί εστέρες, βανιλλίνη, σιαρεζινόλη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το στοράκι βγάζει μια αρωματική γόμμα, την οποία χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι για θυμίαμα. Ο Ηρόδοτος συνάντησε τη γόμμα αυτή στην Αραβία, όπου την έκαιγαν για να διώξουν από τα δέντρα «φτερωτά φίδια». Αυτά τα φτερωτά φίδια πιθανότατα ήταν ακρίδες. Στην αρχαία Ελλάδα ο στόρακας χορηγούνταν σαν φάρμακο για το βήχα και το άσθμα, σύμφωνα με τον Διοσκορίδη. Στη μυθολογία, ο στόρακας κατάγεται από την Κρήτη και πρωτοφυτεύτηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα στην Αλίαρτο, όταν κατέφυγε εκεί ο κρητικός ήρωας Ραδάμανθυς για ν’ αποφύγει το ζηλιάρη αδελφό του βασιλιά Μίνωα. Tussilago farfara L. (κ. Χαμολεύκη, βηχάνι, βήχιο) (Εικ. 28) Βιότοπος: Σε υγρά, σκιερά μέρη. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αντιβηχικό, αποχρεμπτικό, μαλακτικό, κατά παθήσεων του αναπνευστικού συστήματος, κατά του άσθματος, της βρογχίτιδας, της πλευρίτιδας, της πνευμονίας, της γρίππης, κατά των διεσταλμένων μικρών φλεβών του προσώπου, κατά της καταρροής του πεπτικού σωλήνα, κατά των ανοιχτών πληγών και των αποστημάτων. Συστατικά-ουσίες: Βλέννα: φρουκτόζη, γαλακτόζη, αραβιννόζη, γλυκόζη, ουρονικό οξύ, αιθέρια έλαια, δεψικές ουσίες, φλαβονογλυκοζίτες. Urginea maritima (L.)Baker (κ. Ασκέλλα, σκυλοκρεμμύδα.) (Εικ. 27) Βιότοπος: Συχνή σε διαταραγμένο και βαριά βοσκημένο έδαφος, αλλά και σε ανοιχτά δάση και σε μικρά νησιά . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά των εγκαυμάτων, κατά της υδρωπικίας, διουρητικό, καρδιοτονωτικό. Συστατικά-ουσίες: Φρουκτοζάνες: σινιστρίνη, υδατάνθρακες: σιτοστερίνη, σκιλλιστερίνη, χολίνη, φλαβονοειδή: ισοραμνετόλη, γλυκοζίτες: σκιλλαρέννη Α, γλυκοσκυλλαρεννίνη Α, σκιλλιροζίτης. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Η κρεμμύδα χρησίμευε από την αρχαιότητα σαν φυλαχτό και την κρεμούσαν πάνω από τις πόρτες των σπιτιών. Ακόμα και ο Διοσκορίδης εκθειάζει την κρεμμύδα κρεμασμένη πάνω από την πόρτα και κατατάσσει την ασκέλλα στους «πάνακες». Αλλά και ο σπουδαίος Πυθαγόρας ακολουθούσε αυτή τη συνήθεια. Το γιγαντιαίο κρεμμύδι, που επιζεί στην καλοκαιρινή ξηρασία για να βγάλει το φθινόπωρο τους ψηλούς στάχεις λουλουδιών, συμβολίζει τη δύναμη που ήθελαν να περάσουν στα κτήματα και στα σπίτια τους. Για τους Ιπποκράτειους η ασκέλλα ήταν ένα από τα πιο αρχαία φαρμακευτικά φυτά. Urtica dioica L. (κ. Τσουκνίδα.) Βιότοπος: Απαντά σε ποικιλία βιοτόπων. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αντισπασμωδικό σε περιπτώσεις ρευματισμών και ισχυαλγίας, εντείνει την κυκλοφορία του αίματος, δρα θεραπευτικώς σε περιπτώσεις παραλύσεων, σταματά τη ρινορραγία, κατά της αναιμίας, κατά της αρθρίτιδας, κατά των ρευματισμών, κατά της υδρωπικίας, κατά της παχυσαρκίας, κατά της πέτρας στα νεφρά, κατά των κοινών εξανθημάτων και των κοψιμάτων, κατά των παθήσεων της κύστεως, κατά της κράμπας στο στομάχι, αφροδισιακό. Συστατικά-ουσίες: Μυρμηκικό οξύ, ακετυλοχολίνη, ισταμίνη, γαλλικό οξύ, καροτένια, βιταμίνη C, ταννίνη, άλατα. Verbascum undulatum L. (κ. Φλώμος, γλώσσα, σπλόνος, μελισσαρού, καλάνθρωπος κλπ.) Βιότοπος: Σε βραχώδη μέρη, αμμώδη παράλια οικοσυστήματα, δίπλα σε δρόμους, σε όχθες, σε ξηρά χωράφια και κήπους. Φαρμακευτικές ιδιότητες: Μαλακτικό, αποχρεμπτικό, διουρητικό, καθαρίζει και τονώνει τα μάτια, κατευνάζει τη φλόγωση των βλεφάρων, κατά της καταρροής και της δυσουρίας, κατά της διάρροιας, κατά της δυσεντερίας, κατά των εγκαυμάτων, κατά των κνησμών, κατά των λειχήνων, κατά των αιμορροΐδων, κατά των παθήσεων του στήθους, κατά του βήχα, κατά των φλογώσεων του στόματος και του λάρυγγα, κατά του κρυολογήματος, κατά των εξανθημάτων, κατά των ρευματισμών των άκρων. Συστατικά-ουσίες: Καροτενοειδείς χρωστικές: άλφα-καροτένιο, φλαβονοειδή: ρουτίνη, εσπεριδίνη, ταννίνες, σαπωνίνες, ιριδοειδή τερπένια: αουκουβίνη. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το φυτό αυτό χρησιμοποιούνταν ευρέως κατά την αρχαιότητα. Ο Διοσκορίδης και ο Πλίνιος αναφέρουν το φυτό σαν «φλόμο» ή «βερμπάσκουμ». Verbena officinalis L. (κ. Ιερά βοτάνη των αρχαίων, σπυρόχορτο, σταυρόχορτο, σπληνόχορτο, γοργογιάννι, σταυροβότανο) (Εικ. 29) Βιότοπος: Διαταραγμένο έδαφος, κοίτες ποταμών και υγρά μέρη σε δάση και θαμνότοπους . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αυξάνει την έκκριση του γάλακτος, επουλωτικό, κατά των νευραλγιών, κατά του βήχα και της βρογχίτιδας, κατά των φλογώσεων του στόματος και του φάρυγγα, κατά της οξείας λαρυγγίτιδας και τραχείτιδας, κατά της χρόνιας βρογχίτιδας, κατά παθήσεων των χειλιών, της στοματικής κοιλότητας και της γλώσσας, κατά παθήσεων των ούλων, κατά της χρόνιας ελονοσίας, κατά της δυσμηνόρροιας, κατά των οιδημάτων, κατά της δυσπεψίας, κατά νευρικών διαταραχών, κατά της ηπατίτιδας Συστατικά-ουσίες: Ιριδοειδή μονοτερπένια (0,2-0,5%): συμπεριλαμβάνονται βερμπεναλίνη, αστατοσίδιο (0,08%), επίσης διϋδροβερμπεναλίνη, φλαβονοειδή : μεταξύ άλλων λουτεολίνη, σκουτελλαρίνη και 6-υδροξυ-λουτεολίνη γλυκοσίδια, αρτεμιτίνη, σορμπιφολίνη, πενταλιτίνη, νεπετίνη, παράγωγα του καφφεϊκού οξέος: βερμπασκοσίδιο, ευκοβοσίδιο, μαρτυνοσίδιο. Viola odorata L. (κ. Βιόλα, μενεξές, βιολέτα.) Βιότοπος: Σκιερά μέρη δίπλα σε ρυάκια και σε δάση . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Αντιβηχικό, καταπραϋντικό, αποχρεμπτικό, αντιπυρετικό, ελαφρώς ευκοίλιο, μαλακτικό, εφιδρωτικό, αντιφλογιστικό, κατά των φλογώσεων των πνευμόνων και των νεφρών, κατά της καταρροής και της βρογχίτιδας, κατά των φλεγμονών, κατά των εξανθηματικών πυρετών, κατά της δύσπνοιας, κατά της στηθάγχης, κατά των πονοκεφάλων, κατά των ρευματισμών, κατά του άσθματος, κατά των ημικρανιών, κατά παθήσεων του στόματος και του δέρματος. Συστατικά-ουσίες: Αιθέρια έλαια (περίπου 0,043%): τρανς-άλφα-ιονόνη(παρμόνη), κύρια συστατικά (-)-ζινγκιμπερένιο, (+)-κουρκουμένιο, διϋδρο-βήτα-ιονόνη, ισομπορνεόλη, μεθυλεστέρας του σαλικυλικού οξέος, βήτα-νιτροπροπιονικό οξύ, σαπωνίνες (?? άγνωστη δομή), αλκαλοειδή . Χαρακτηριστικά-ιστορία: Οι αρχαίοι Έλληνες το χρησιμοποιούσαν ως θεραπευτικό των πονοκεφάλων. Επίσης οι Άραβες είχαν χρησιμοποιήσει σιρόπια της βιόλας για διάφορες παθήσεις. Vitex agnus-castus L. (κ. Λυγαριά, καναπίτσα.) (Εικ. 30) Βιότοπος: Σε ξηρές κοίτες ρυακιών και σε αμμώδεις και βραχώδεις παραλίες . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Κατά διαταραχών του έμμηνου κύκλου και κατά του συνδρόμου PMS, κατά σωματικών διαταραχών που ακολουθούνται από αλλαγές στη συμπεριφορά, κατά σεξουαλικών διαταραχών στις γυναίκες. Συστατικά-ουσίες: Ιριδοειδή γλυκοσίδια, αγκνοσίδιο, αουκουμπίνη, φλαβονοειδή, συμπεριλαμβανομένης της καστικίνης και του 3,6,7,4΄-τετραμέθυλ-αιθέρα του 6-υδροξυ-καμφορικού έλαιου, αιθέρια έλαια , μεταξύ άλλων, 1,8-κινεόλη, άλφα- και βήτα-πινένια, λιπαρά οξέα. Vitis vinifera L. (κ. Αμπέλι, κλήμα.) Βιότοπος: Σε θαμνότοπους, όχθες ποταμών και βράχους . Ευρέως καλλιεργούμενο σε κήπους και αμπελώνες και συχνά απαντάται ως «δραπέτης» από καλλιέργεια . Φαρμακευτικές ιδιότητες: Στυπτικό, τονωτικό, ρυθμιστικό της κυκλοφορίας του αίματος, επουλωτικό, διαιτητικό, κατά της παχυσαρκίας, κατά των πονοκεφάλων, κατά των αφροδίσιων νοσημάτων όπως σύφιλη. Συστατικά-ουσίες: Φλαβονοειδή (4%), ταννίνες, οξέα φρούτων, συμπεριλαμβανομένων των: ταρταρικό οξύ, μαλικό οξύ, σουκκινικό οξύ, κιτρικό οξύ, οξαλικό οξύ, παράγωγα του φαινυλ-ακρυλικού οξέος: p-κουμαροΰλη, καφφεοΰλη, φερουλοΰλ-σουκκινικό οξύ. Χαρακτηριστικά-ιστορία: Το κλήμα ήταν ανακάλυψη του Διονύσου και αφιερωμένο σ’ αυτόν. Άπειροι μύθοι που βρήκαν την έκφρασή τους και στις τέχνες, αναφέρονται στις σχέσεις του πανάρχαιου αυτού φυτού και του θεού του κρασιού. Σε ορισμένα νομίσματα, όπως είναι το τετράδραχμο της Μένδης, το κλήμα παριστάνεται μαζί μ’ ένα γάϊδαρο. Ο γάϊδαρος βέβαια είναι το υποζύγιο του Διονύσου, αλλά η παράσταση μπορεί να έχει κι άλλη συμβολική σημασία. Στον Παυσανία, αναφέρθηκε, σ’ ένα πέρασμά του από το Ναύπλιο, πως ο σκαλισμένος σ’ ένα βράχο γάϊδαρος, που του έδειξαν εκεί, τιμά το ζώο που έφαγε κλαριά από ένα κλήμα και το έκανε να αποδώσει την άλλη χρονιά πολύ περισσότερα σταφύλια. Μ’ αυτή την ιστορία ο γάϊδαρος πρέπει να είναι ο εφευρέτης του κλαδέματος των κλημάτων. Άλλα φαρμακευτικά φυτά είναι τα εξής: 63. Agropyron junceum (L.) Beauv. (κ. Αγριάδα, αγρόπυρο.) 64. Ammi majus L. (κ. Ασπροκέφαλος. ) 65. Anagallis arvensis L. (κ. Κορχήστρα, περδικούλι, αναγαλλίδα.) 66. Anthemis arvensis L. (κ. Μαργαρίτα.) 67. Anthoxanthum odoratum L. (κ. Ανθόξανθο.) 68. Aphanes arvensis L. (κ. Αλχεμίλλη, αλχεμίλλη η αρουραία.) 69. Arctium lappa L. (κ. Πλατανομαντηλίδα, κολλητσίδα.) 70. Arum italicum Miller (κ. Φιδόχορτο, δρακόχορτο, δρακοντιά.) 71. Arundo donax L. (κ. Καλάμι.) 72. Avena sativa L. (κ. Βρώμη.) 73. Calystegia sepium (L.)R.Br. (κ. Περιπλοκάδα.) 74. Centranthus ruber (L.) DC. (κ. Ανάλατος, μοσχολιός, πλεμονόχορτο, ερπίνη, μάης.) 75. Ceterach officinarum DC. (κ. Χρυσόχορτο, σκορπίδι.) 76. Cistus parviflorus Lam. (κ. Λαδανιά, λάδανο, λουβιδιά.) 77. Cistus salviifolius L. (κ. Λαδανιά, λάδανο, λουβιδιά, κουνούκλα.) 78. Conyza canadensis (L.). Cronq. (κ. Κόνυζα, κονυζός.) 79. Convolvulus arvensis L. (κ. Περικοκλάδα.) 80. Daphne gnidioides Jaub & Spauch. (κ. Χολοκούκι.) 81. Dipsacus fullonum L. (κ. Γνάφος, νεροκράτης, νεράγκαθο.) 82. Dittrichia viscosa (L.) Aiton (κ. Ψυλλήθρα, κονυζιά.) 83. Epilobium hirsutum L. (κ. Παραχνούδι.) 84. Epipactis helleborine (L.) Cr. (κ. Σαλέπι.) 85. Erodium cicutarium (L.) L' Her. (κ. Γεράνι, βελονίδα.) 86. Eryngium campestre L. (κ. Αγκαθιά, μοσχάγκαθο, φιδάγκαθο, άσπαρτο, παπαδίτσα ) 87. Eryngium maritimum L. (κ. Αγκαθιά, μοσχάγκαθο, φιδάγκαθο, άσπαρτο, παπαδίτσα ) 88. Euphorbia helioscopia L. (κ. Γαλατσίδα.) 89. Euphorbia exigua L. (κ. Γαλατσίδα.) 90. Euphorbia peplis L. (κ. Γαλατσίδα.) 91. Galium aparine L. (κ. Κολλητσίδα.) 92. Geranium robertianum L. (κ. Γεράνι.) 93. Glaucium flavum Crantz (κ. Κίτρινη παπαρούνα.) 94. Helianthus annuus L. (κ. Ήλιος, ηλίανθος.) 95. Hypericum empetrifolium Willd. (κ. Βαλσάμινο, βάλσαμο, βαλσαμόχορτο, αγούδουρας, λειχηνόχορτο, σπαθόχορτο, περίκη, χελωνόχορτο, προδρόμου βότανο) 96. Juniperus phoenicea L. (κ. Άρκευθος, αγριοκυπάρισσο, κέντρο, βένι.) 97. Leontice leontopetalum L. ssp. leontopetalum (κ. Πουρδαλιά.) 98. Lithodora hispidula (Sibth. Asm.) Griseb. (κ. Λιθόσπερμο, δαδάκι, αιγόνυχο) 99. Lotus corniculatus L. (κ. Αγριοστροφύλλι, άγριο τριφύλλι, ντρελοκούκκι, φασολάκι.) 100. Malva sylvestris L. (κ. Μολόχα.) 101. Marrubium vulgare L. (κ. Βρωμόμουρο, σκυλόχορτο, σάρωμα, ασπροπρασιά, πράσιο, πικροπάνι.) 102. Mentha aquatica L. (κ. Γλυφωνάκι.) 103. Mentha rotundifolia (L.) Hunds. (κ. Αγριοδυόσμος.) 104. Nasturtium officinale R. Br. (κ. Νεροκάρδαμο, κρεσόν.) 105. Osyris alba L. (κ. Πλευριτόχορτο.) 106. Phytolacca americana L. (κ Αγριοσταφίδα.) 107. Plantago lagopus L. (κ. Ψυλλόχορτο, νεροκόνιζα, πεντάνευρo.) 108. Plantago major L. (κ. Ψυλλόχορτο, νεροκόνιζα, πεντάνευρo.) 109. Polygonum aviculare L. (κ. Ψηδόχορτο.) 110. Populus nigra L. (κ. Λεύκα η μαύρη, καβάκι.) 111. Pulicaria dysenterica (L.) Bernh. (κ. Σκυλλόχορτο.) 112. Quercus ilex L. (κ. Αριά.) 113. Ranunculus ficaria L. (κ. Ζοχαδόχορτο, σφουρδακέλα, σφουρδάκλα.) 114. Ruscus aculeatus L. (κ. Κρυφός έρωτας.) 115. Salix fragilis L. (κ. Ιτιά.) 116. Salsola kali L. (κ. Αρμυρίδη.) 117. Sanguisorba minor Scop. (κ. Πιμπρινέλλα.) 118. Sarcopoterium spinosum (L.) Spach (κ. Αφάνα, στεβάδα, αστιβίδα, αχυροστουβιά, πίσσουρο κλπ.) 119. Scolymus hispanicus L. (κ. Σκόλυμπρος.) 120. Sempervivum marmoreum Griseb. (κ. Αμάραντος.) 121. Sisymbrium officinale L. (κ. Σισύμβριο.) 122. Symphytum anatolicum C. Schimper (κ.Σύμφυτο, αυτί του γαϊδάρου, χονδρούτσικο, στεκούλι.) 123. Tamus communis L. (κ. Αβρωνιά, βρυωνιά, αδρανιά, οβριά.) 124. Teucrium chamaedrys L. ssp. chamaedrys (κ. Χαμαιδρυά, λαγοτσιμιθιά, βοτάνι της αγάπης, δεσποινόχορτο.) 125. Teucrium polium L. (κ. Τεύκριο, λαγοτσιμιθιά, βοτάνι της αγάπης, δεσποινόχορτο, άγριος αμάραντος.) 126. Tordylium apulum L. (κ. Καυκαλίδα, καυκαλήθρα, μοσχολάχανο.) 127. Ulmus minor Miller [Ulmus campestris] (κ. Πτελιά, φτελειός, καραγάτσι.) 128. Verbascum blattaria L. (κ. Φλώμος, γλώσσα, σπλόνος, μελισσαρού, καλάνθρωπος κλπ.) 129. Veronica arvensis L. (κ. Βερόνικα.) 130. Xanthium strumarium L. (κ. Αγριομελιτζάνα, κολλητσίδα, ήμερη κολλητσάδα.) Ακολουθούν 5 σελίδες με εικόνες φαρμακευτικών φυτών 3.4. Μελισσοκομία – Μελισσοκομικά φυτά Ως μελισσοκομικά φυτά εννοούμε τα φυτά εκείνα που είτε παράγουν νέκταρ είτε παράγουν γύρη ή και τα δύο, καθώς και κάποια άλλα που δίνουν μελιτώματα φυτικά ή ζωικά. Τέτοια φυτά απαντούν συχνότατα στην Ελλάδα και οι λόγοι της παρουσίας τους αυτής είναι πολλοί. Κατ’ αρχήν, η ελληνική χλωρίδα είναι από τις πλουσιότερες στην Ευρώπη και συνάμα από τις πιο ενδιαφέρουσες. Tο πιο σημαντικό στοιχείο της είναι η ύπαρξη αείφυλλων πλατύφυλλων και κυρίως σκληρόφυλλων ειδών, καθώς και πολλών θερόφυτων και γεώφυτων, εξαιτίας του ξερού κλίματος και της μεγάλης ξηρής περιόδου. Έτσι, οι κύριες βλαστητικές διαπλάσεις που σχηματίζονται ειδικά στη νότια Ελλάδα και στα νησιά, είναι τα φρυγανικά οικοσυστήματα και οι θαμνώνες, οι οποίοι φιλοξενούν πάμπολλα μελισσοκομικά φυτά. Η διασπορά λοιπόν των μελισσοκομικών φυτών στην χώρα είναι πολύ μεγάλη και εκτείνεται από την παραλιακή ζώνη, μέχρι ακόμα και την ανώτερη ορεινή, με ιδιαίτερη όμως ανάπτυξη στις λοφώδεις περιοχές και στις πλαγιές των χαμηλών βουνών. Μια τέτοια εξάπλωση και αφθονία των εν λόγω φυτών, δεν θα μπορούσε να μείνει ανεκμετάλλευτη από τον άνθρωπο. Έτσι, από την αρχαιότητα ακόμη, η μελισσοκομία είχε αναχθεί σε τέχνη και η συγκομιδή από άγριο μέλι είναι γνωστή ήδη από τους αρχαίους Αιγυπτίους. Στον δε ελληνικό χώρο, το μάζεμα των σμηνών των μελισσών, η μεταφορά τους σε κατάλληλα μέρη και γενικά η εκτροφή τους, ήταν γνωστές από τα χρόνια του Ομήρου. Σε μυκηναϊκές γραφές αναφέρεται μέλι μέσα σε αμφορείς, δηλαδή σε αξιόλογες ποσότητες, σαν χορηγήσεις σε άτομα ή προσφορές στους θεούς. Τους νεκρούς μάλιστα τους εφοδίαζαν με ένα κομμάτι γλυκό με μέλι για να καθησυχάσουν τον Κέρβερο. Ακόμα και ο Οδυσσέας πρόσφερε στους θεούς του κάτω Κόσμου μέλι και γάλα, όταν η Κίρκη τον συμβούλευσε να επικοινωνήσει με την ψυχή του τυφλού μάντη Τειρεσία, για να μάθει για το μέλλον του. Και για τους ανθρώπους όμως το μέλι, σαν μοναδικό γλυκαντικό της εποχής, ήταν ένα βασικό συστατικό της τροφής τους. Ο πρώτος που φέρεται να δίδαξε στον άνθρωπο τη μελισσοκομία είναι ο βασιλιάς Αρισταίος από την Αρκαδία, γιος του Απόλλωνα και της νύμφης Κυρήνης, που ανατράφηκε στο Πήλιο από τον Χείρωνα. Κατά τη γνώμη των αρχαίων, οι μέλισσες βγάζουν το κερί από τη γύρη και το μέλι από τον αέρα και ήταν ένα από τα πρώτα στάδια της κτηνοτροφίας. Από τότε έσπερναν για τις μέλισσες ειδικά φυτά, όπως τριφύλλι, καμπανούλες, ανεμώνες, μενεξέδες, παπαρούνες και διάφορα είδη θυμαριών και θάμνων ή μεταφέρανε τις κυψέλες από μια ανθισμένη περιοχή σε μια άλλη. Οι κυψέλες αυτές ήταν φτιαγμένες από κλαδιά λυγαριάς ή από πηλό. Το καλύτερο και πιο γλυκό μέλι προερχόταν από την Αττική, όπου ήταν ως πρόσφατα ένα πολύτιμο προϊόν εμπορίας, αλλά και η Κρήτη, οι Κυκλάδες, η Κάλυμνος, η Κύπρος και η Κως ήταν ονομαστές για το μέλι τους. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα που μαρτυρούν την οικονομική σπουδαιότητα της μελισσοκομίας στην αρχαιότητα, καθώς οι κυψέλες ήταν από τα βασικά εργαλεία των αρχαίων αγροκτημάτων. Το μέλι ήταν τροφή για τα μωρά, χρησίμευε για φαρμακευτικούς σκοπούς, για γλυκίσματα και ποτά και σαν προσφορά στους θεούς και στους νεκρούς. Η παραγωγή ήταν μεγάλη και την ευνοούσε η πλούσια βλάστηση. Επίσης το κερί από τις μέλισσες είχε ιδιαίτερη σημασία. Το χρησιμοποιούσαν για το γυάλισμα των κιονόκρανων, για το σφράγισμα των αμφορέων και για τη στεγανοποίηση των καραβιών. Τα φτερά του Ίκαρου ήταν κολλημένα με κερί μέλισσας, γι’ αυτό και έλιωσαν όταν εκείνος πέταξε πολύ κοντά στον ήλιο. Οι σύντροφοι του Οδυσσέα βούλωσαν με κερί μέλισσας τα αυτιά τους, για να μην ακούσουν τις Σειρήνες. Το κερί ήταν πάντα ένα απαραίτητο εφόδιο στα καράβια, γιατί μ’ αυτό βούλωναν κάθε διαρροή που παρουσιαζόταν στα ύφαλα. Αλλά και οι σημερινές χρήσεις των προϊόντων της μελισσοκομίας είναι πάρα πολλές. Λόγω της ανάπτυξης της τεχνολογίας και τη διεύρυνση της επιστημονικής γνώσης, τεκμηριώθηκε η μεγάλη ωφέλεια των προϊόντων της μέλισσας και η εμπειρία της πρακτικής ιατρικής μπόρεσε να εξηγηθεί, να υποστηριχτεί και να συμπληρωθεί από δεκάδες επιστήμονες που εργάστηκαν σε διάφορες χώρες, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο, με διαφορετικά ερευνητικά αντικείμενα. Έτσι, εκτός από το μέλι, που είναι αρκετά γνωστή η θρεπτική και φαρμακευτική του αξία, το κερί παρ’ όλο που χρησιμοποιούνταν ευρύτατα στο παρελθόν, είναι αξιοσημείωτο πόσο διαφορετικές χρήσεις έχει σήμερα. Αξιοποιείται λοιπόν από πολλά είδη βιομηχανιών, όπως για την παραγωγή και βελτίωση φαρμακευτικών σκευασμάτων, για τη δημιουργία καλλυντικών, στα φίλτρα τσιγάρων, στη βιομηχανία κεριών, στα βερνίκια, σε εντομοκτόνα, σε εντομοαπωθητικά σκευάσματα, ακόμα και σε μπογιές ζωγραφικής. Ακόμα, πολύ σημαντικά μελισσοκομικά προϊόντα είναι η γύρη, ο βασιλικός πολτός, η πρόπολη και το δηλητήριο της μέλισσας. Η γύρη και ο βασιλικός πολτός είναι πλήρεις φυσικές τροφές και αποτελούν πλούσιες πηγές πρωτεϊνών, βιταμινών, αμινοξέων, ορμονών, ενζύμων και ανόργανων στοιχείων. Τέλος, η πρόπολη και το δηλητήριο θεωρούνται ότι έχουν θρεπτικές και φαρμακευτικές ιδιότητες και έχουν αρχίσει ήδη να αξιοποιούνται ανάλογα. Από όλα τα παραπάνω γίνεται κατανοητό ότι η μελισσοκομία είναι ένας πολύ σοβαρός κλάδος της κτηνοτροφίας, ο οποίος μπορεί να αποφέρει άμεσα κέρδη με τα ποικίλα προϊόντα της, αλλά και έμμεσα, αν σκεφτεί κανείς ότι η πιο ευεργετική δράση των μελισσών είναι η επικονίαση των φυτών, τα οποία βέβαια δεν είναι απαραίτητο να είναι αυτοφυή, αλλά να είναι και καλλωπιστικά ή καλλιεργούμενα. Αυτό, σε συνδυασμό με την αφθονία των μελισσοκομικών φυτών που βρέθηκαν στην Κω, είναι πολύ σημαντικά κίνητρα για την ανάπτυξη της μελισσοκομίας στο νησί. Ειδικότερα, από τα 391 φυτά που απαντώνται στην Κω τα 100 είναι κατ’ εξοχήν μελισσοκομικά και είναι τα εξής: 3.4.1. Κατάλογος μελισσοκομικών φυτών της περιοχής μελέτης GYMNOSPERMAE CUPRESSACEAE Juniperus phoenicea L. PINACEAE Pinus brutia Ten. Pinus halepensis L. ANGIOSPERMAE DICOTYLEDONES ACERACEAE Acer sempervirens L. ANACARDIACEAE Pistacia lentiscus L. Pistacia terebinthus L. ARALIACEAE Hedera helix L. BORAGINACEAE Heliotropium dolosum de Not. CAPPARACEAE Capparis spinosa L. CAPRIFOLIACEAE Lonicera etrusca G. Santi CISTACEAE Cistus creticus L. ssp. creticus Cistus parviflorus Lam. Cistus salviifolius L. COMPOSITAE Centaurea acicularis Sm. var. urvillei Boiss. ( C. exscapa d’ Urv.) Centaurea cyanus L. Centaurea raphanina Sibth. Smith. ssp. mixta (DC.) Runemark Centaurea spinosa L. Cichorium intybus L. Helianthus annuus L. Inula verbascifolia (Willd.) Hausskn. ssp. methanea (Hausskn.) Tutin. CONVOLVULACEAE Convolvulus arvensis L. Convolvulus pentapetaloides L. ERICACEAE Arbutus unedo L. Erica manipuliflora Salisb. EUPHORBIACEAE Euphorbia exigua L. Euphorbia helioscopia L. Euphorbia paralias L. Euphorbia peplis L. FAGACEAE Quercus pubescens Willd Quercus coccifera L. Quercus ilex L. GERANIACEAE Erodium cicutarium (L.) L' Her. Geranium lucidum L. Geranium robertianum L. JUGLANDACEAE Juglans regia L. LABIATAE Coridothymus capitatus (L.) Reichenb fil Marrubium vulgare L. Mentha longifolia (L.) Hudson Mentha aquatica L. Mentha pulegium L. Mentha rotundifolia (L.) Hunds. Origanum onites L. Salvia fruticosa Miller Salvia officinalis L. Salvia sclarea L. Satureja juliana L. Teucrium chamaedrys L. ssp. chamaedrys LAURACEAE Laurus nobilis L. LEGUMINOSAE Cercis siliquastrum L. Genista acanthoclada D.C. Lathyrus sphaericus Retz. Lathyrus aphaca L. Medicago marina L. Medicago branceana Boiss. Medicago falcata L. Medicago littoralis Loisel Medicago polymorpha L. Spartium junceum L. Trifolium angustifolium L. Trifolium cherleri L. Trifolium hirtum All. Trifolium pilulare Boiss. Trifolium scabrum L. Trifolium stellatum L. Trifolium tomentosum L. Trifolium campestre Schreber MALVACEAE Malva sylvestris L. MYRTACEAE Myrtus communis L. OLEACEAE Fraxinus ornus L. Olea europaea ssp. oleaster L. PAPAVERACEAE Fumaria officinalis L. Papaver rhoeas L. PLANTAGINACEAE Plantago lanceolata L. POLYGONACEAE Polygonum aviculare L. Polygonum maritimum L. PRIMULACEAE Cyclamen graecum Link RANUNCULACEAE Anemone coronaria L. Delphinium staphisagria L. RHAMNACEAE Paliurus spina-christi Miller Rhamnus lycioides L. ssp. graecus (Boiss. & Reuter) Tutin ROSACEAE Crataegus monogyna Jacq. Pyrus spinosa Forssk. Rubus sanctus Schreber SALICACEAE Populus nigra L. Salix alba L. Salix amplexicaulis Bory Salix cf. excelsa J.F. Gmelin [S. australior Ands.] Salix fragilis L. SCROPHULARIACEAE Verbascum sinuatum L. Verbascum blattaria L. Verbascum lydium Boiss. var. heterandrum Verbascum undulatum L. TAMARICACEAE Tamarix hampeana Boiss & Heldr Tamarix parviflora DC. UMBELLIFERAE Daucus carota L. VERBENACEAE Verbena officinalis L. Vitex agnus-castus L. VITACEAE Vitis vinifera L. MONOCOTYLEDONES LILIACEAE Asparagus acutifolius L. Asphodelus aestivus Brot

Σταθμοί της αρχαίας Ελληνικής ιατρικής

ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Γιώργος Παπαδόπουλος Επίκ. Καθηγητής Φαρμακολογίας Παν/μίου Αθηνών Δεν είναι δυνατόν να τοποθετήσουμε σε συγκεκριμένο χρόνο την αρχή της Ελληνικής ιατρικής. Αναφορές σε ιατρικές πράξεις υπάρχουν και στις παλαιότερες πηγές που διαθέτουμε (όπως είναι τα Ομηρικά έπη). Σε τέτοια κείμενα, όπως και σε καταγραφές διαφόρων μύθων, περιγράφονται πράξεις που υποτίθεται ότι συνέβαιναν σε πολύ παλαιότερες εποχές. Στα Ομηρικά έπη η χρήση φαρμάκων δεν είναι μόνο γι αυτά που θα ονομάζαμε σήμερα καθαρά ιατρικούς σκοπούς (όπως είναι π.χ. για την ίαση τραυμάτων στην Ιλιάδα). Η Ελένη (στο δ της Οδύσσειας) δίνει το νηπενθές για να απαλύνει τη θλίψη της παρέας που θυμάται το χαμένο Οδυσσέα. Ο Ερμής (στο κ της Οδύσσειας) δίνει στον Οδυσσέα το μώλυ για να αντιμετωπίσει αυτός τα μάγια της Κίρκης. Αξιοσημείωτη είναι η πραγματικά εντυπωσιακή δράση των φαρμάκων, όπως περιγράφεται στα κείμενα αυτά, π.χ. στην ίαση των τραυμάτων, όπως περιγράφεται στο Ε της Ιλιάδας, όταν ο Άρης τραυματίσθηκε από το Διομήδη: Είπε, και τον Παιήονα φώναξε νάρθει και να τον γιάνει. Τότε ο Παιήονας απιθώνοντας πά στην πληγή βοτάνια Μαλαχτικά μεμιάς τον έγιανε·θνητός μαθές δεν ήταν. Πώς με την πρώτη το συκόγαλο το άσπρο το γάλα πήζει, Κι ας είναι αριό, κι ως τ’ ανακάτωσες θωρείς το ευτύς πηγμένο· Όμοια γοργά κι αυτός τον γιάτρεψε τον αντρειωμένον Άρη. Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι η δράση των φαρμάκων συνδέεται άμεσα με τις υπερφυσικές ιδιότητες είτε αυτών που δίνουν τα φάρμακα (χρειάζεται κάποιος θεός για να ξεριζώσει το μώλυ), είτε αυτών που τα παίρνουν (το φάρμακο γιατρεύει το τραύμα με τόσο θαυμαστό τρόπο γιατί ο τραυματισμένος δεν είναι θνητός). Αν περάσουμε τώρα στους ιστορικούς χρόνους, μπορούμε, πολύ αδρά, να πούμε ότι υπήρχαν τριών ειδών θεραπευτές ή τριών ειδών ιατρικές δραστηριότητες: α) ‘Λαϊκοί θεραπευτές’. Τέτοιοι θεραπευτές, που δρουν μέσα στα πλαίσια της λαϊκής παράδοσης, υπάρχουν βέβαια σε όλους τους πολιτισμούς. Στην αρχαία Ελλάδα η δραστηριότητά τους φαίνεται ότι ήταν αρκετά εκτεταμένη. Στην κατηγορία αυτή μπορούμε να συμπεριλάβουμε και τους ανθρώπους που σχετίζονταν με την προμήθεια αυτών που θα ονομάζαμε σήμερα φαρμακευτικά μέσα (και που ήσαν κυρίως βότανα). Αυτοί αναφέρονται με τα ονόματα ριζοτόμοι (= αυτοί που κόβουν ρίζες) και φαρμακοπώλαι. Εκτός από το να διακινούν φυτικά φάρμακα, προμηθεύοντας με αυτά ασθενείς και γιατρούς, έδιναν και οι ίδιοι οδηγίες και εκτελούσαν θεραπείες και μερικοί από αυτούς είχαν σημαντικό κύρος, ακόμα και ανάμεσα στους ‘επιστήμονες’ γιατρούς. Ένας τέτοιος ήταν ο Κρατεύας, o οποίος φαίνεται ότι έζησε κατά τον 1ον αιώνα π.Χ. και ότι έγραψε ένα βιβλίο για βότανα (Ριζοτομικόν), το οποίο δεν έχει διασωθεί, αλλά φαίνεται να επηρέασε σημαντικά άλλους συγγραφείς, όπως το Διοσκουρίδη και τον Πλίνιο. β) Ασκληπιεία. Τα Ασκληπιεία ήσαν ιεροί χώροι, αφιερωμένοι στον Ασκληπιό ή σε άλλους θεούς ή ήρωες. Οι άρρωστοι που προσέρχονταν για θεραπεία ακολουθούσαν διαδικασίες που περιλάμβαναν δεήσεις, θυσίες, ακροάσεις μουσικών εκτελέσεων ή θεατρικών παραστάσεων, λουτρά, δίαιτα κλπ. Το τελικό στάδιο ήταν η εγκοίμηση, δηλαδή ο άρρωστος κοιμόταν μέσα σε ειδικό χώρο του Ασκληπιείου και, στον ύπνο του, εμφανιζόταν ο θεός ή κάποια άλλη μορφή που εκτελούσε τη θεραπεία ή έδινε στον άρρωστο θεραπευτικές οδηγίες. Αυτή είναι τουλάχιστον η εικόνα που προκύπτει από τις πληροφορίες που μας δίνουν αρχαίοι συγγραφείς καθώς και από το περιεχόμενο επιγραφών που έχουν σωθεί στους αρχαιολογικούς χώρους των Ασκληπιείων. Πάντως το κύρος των Ασκληπιείων στην αρχαία Ελλάδα ήταν πολύ μεγάλο και αναφέρονται πάντα με σεβασμό και θαυμασμό. γ) ‘Επιστήμονες’ γιατροί. Ονόματα συγκεκριμένων διάσημων γιατρών υπάρχουν ήδη στα Ομηρικά έπη. Σύμφωνα με τους μύθους, ένας τέτοιος γιατρός ήταν και ο Ασκληπιός. Αυτοί όμως που θα μπορούσαμε, με κάποια συνέπεια στην ορολογία, να τους ονομάσουμε ‘επιστήμονες’ γιατρούς αρχίζουν να εμφανίζονται από την εποχή της εμφάνισης της αρχαίας Ελληνικής φιλοσοφίας, δηλ. από τον 6ο (ή και από τον 7ο) αιώνα π.Χ. Αυτή την εποχή εμφανίζονται οι δύο παλαιότερες σχολές ιατρών στην αρχαία Ελλάδα, η σχολή της Κνίδου (παράλια της Μ. Ασίας, απέναντι από την Κω) και η σχολή της Κω. Σ’ αυτή τη δεύτερη ανήκε και ο Ιπποκράτης. Ο Ιπποκράτης γεννήθηκε στην Κω, πιθανώς το 450 π.Χ.. Ο πατέρας του ήταν γιατρός και από αυτόν διδάχθηκε την ιατρική τέχνη. Μαζί με τον πατέρα του ανήκε στους Ασκληπιάδες, δηλ. τους γιατρούς που θεωρούσαν πρόγονό τους τον Ασκληπιό. Ταξίδεψε σε πολλά μέρη και θαυμαζόταν από τους συγχρόνους του. Είναι πιθανόν ότι πέθανε σε μεγάλη ηλικία. Δεν υπάρχουν περισσότερες βεβαιωμένες λεπτομέρειες για τη ζωή του. Η Ιπποκρατική συλλογή (corpus hippocraticum) είναι ένα σύνολο κειμένων που αποδίδονται στον Ιπποκράτη τον Κώο. Τα κείμενα αυτά φαίνεται ότι συγκροτήθηκαν σε ενιαίο σώμα (ή συλλογή) στην Αλεξάνδρεια (γύρω στο 280 π.Χ.) - και την εποχή αυτή δόθηκαν στα βιβλία της συλλογής οι τίτλοι, με τους οποίους είναι αυτά γνωστά μέχρι σήμερα. Είναι σήμερα γενικά παραδεκτό ότι τα κείμενα αυτά δεν γράφτηκαν όλα από τον Ιπποκράτη. Διάφοροι μελετητές έχουν προσπαθήσει να καθορίσουν, ποιά είναι τα ‘γνήσια Ιπποκρατικά’ και ποιά όχι, οι προσπάθειές τους όμως αυτές δεν κατέληξαν σε γενικά παραδεκτά αποτελέσματα. Θεωρείται όμως πιθανό, ότι τα περισσότερα από αυτά έχουν γραφεί μεταξύ 420 και 350 π.Χ.. Στην πραγματικότητα, ούτε για ένα από τα έργα αυτά δεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα, ότι έχει γραφτεί από τον ίδιο τον Ιπποκράτη. Αντίθετα, είναι μάλλον βέβαιο, ότι δεν έχουν όλα τον ίδιο συγγραφέα. Αρκετές φορές, ένα από αυτά τα κείμενα φαίνεται να αντιμάχεται τις απόψεις που υποστηρίζει ένα άλλο από τα ίδια κείμενα. Για κάποια μάλιστα από αυτά λέγεται ότι απηχούν απόψεις της σχολής της Κνίδου, που θεωρείται, σε κάποιο βαθμό, αντίπαλος της σχολής της Κω. Παρόλα αυτά μπορούμε να πούμε ότι όλα αυτά τα κείμενα βρίσκονται μέσα σ’ ένα κοινό ‘κλίμα’ ως προς την κοσμοθεωρία τους, ως προς τις βασικές αντιλήψεις για τον κόσμο, τον άνθρωπο, την αρρώστια και τη θεραπεία. Η Ιπποκρατική συλλογή περιλαμβάνει 60 περίπου έργα που αντιστοιχούν σε πολλά από αυτά που ονομάζουμε σήμερα κλάδους της ιατρικής ή επιστήμες που σχετίζονται με την ιατρική. Βρίσκουμε σ’ αυτήν έργα που αναφέρονται στη δομή και λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού, στην πρόκληση των ασθενειών και την περιγραφή της πορείας τους, σε θεραπευτικές μεθόδους, στη χειρουργική, στη γυναικολογία και τη μαιευτική κλπ. Η θεραπευτική της Ιπποκρατικής συλλογής είναι εξειδικευμένη και παίρνει υπ’ όψιν της όλους τους παράγοντες, στους οποίους βασίζεται και η πρόγνωση (κατάσταση του αρρώστου, ιδιαίτερα κατάσταση των χυμών, πορεία της αρρώστιας, χρόνο της αρχικής εμφάνισης, αλλά και των μεταβολών της, κλιματολογική κατάσταση της περιοχής, επιδράσεις αέρων, υδάτων κλπ.). Η Ιπποκρατική θεραπευτική είναι, κατά κύριον λόγο, διαιτητική, με την ευρύτερη έννοια της λέξης. Η διατροφή του αρρώστου παίζει σημαντικό ρόλο: οι τροφές που πρέπει να παίρνει - κι αυτές που δεν πρέπει να παίρνει - ο άρρωστος, η ποσότητά τους, ο τρόπος παρασκευής τους κλπ. Αλλά στη διαιτητική θεραπεία δεν περιλαμβάνονται μόνον αυτά που αφορούν στις τροφές. Καθορίζονται ακόμα το ποσό και το είδος της κίνησης ή της άσκησης, λουτρά και πλύσεις, ενδεχόμενη αλλαγή κλίματος και τρόπου ζωής κλπ. Ανάλογες οδηγίες δίνονται και στους υγιείς για να διατηρήσουν την υγεία τους. Τα φάρμακα, που είναι βέβαια κυρίως βότανα, παίζουν δευτερεύοντα ρόλο. Αξιοσημείωτα συχνή, μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, είναι η χρήση καθαρτικών (και εμετικών) φαρμάκων - κάτι που μπορεί να συσχετισθεί με τη θεωρία των χυμών, μια και τα φάρμακα αυτά μπορούν να διώξουν από τον οργανισμό χυμούς που η υπερβολική παρουσία τους προκαλεί αρρώστιες. Στα ίδια πλαίσια μπορεί να τοποθετηθεί και η εφαρμογή, ως θεραπευτικής μεθόδου, της αφαίμαξης. Με βάση την αντίληψη για τη ‘θεραπευτική δύναμη της φύσης’, η Ιπποκρατική θεραπευτική χαρακτηρίζεται συχνά από στάση αναμονής, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για χορήγηση φαρμάκων ή για αφαιμάξεις. Αναμένει δηλ. ο γιατρός την κατάλληλη χρονική στιγμή στην πορεία της αρρώστιας ή σε σχέση με σημεία από το περιβάλλον (όπως το είδος των ανέμων ή άλλα καιρικά φαινόμενα). Η στάση αυτή κατηγορήθηκε από μεταγενέστερους γιατρούς ως ‘μελέτη θανάτου’, είναι όμως μια στάση που, μαζί με την έμφαση στη διαιτητική θεραπεία, αναβίωνε κάθε τόσο στην ιστορία της ιατρικής - ιδιαίτερα όταν κάποιοι γιατροί έβρισκαν λόγους να αμφιβάλουν σοβαρά για την αξία των μεθόδων θεραπείας που επικρατούσαν στην εποχή τους. Μετά τον Ιπποκράτη και μετά την εποχή της συγγραφής των Ιπποκρατικών κειμένων, η Ελληνική ιατρική χαρακτηρίζεται από τη διαδοχική εμφάνιση διαφόρων ‘σχολών’. Εμφανίζονται δηλαδή ομάδες γιατρών που υποστηρίζουν διαφορετικές, κάθε φορά, απόψεις για τη φύση του ανθρώπου, για την αρρώστια, για τους τρόπους θεραπείας. Οι κυριότερες από αυτές τις σχολές είναι οι εξής Δογματικοί Έτσι ονομάστηκαν γιατροί που υποστήριζαν ή θεωρούνταν ότι ακολουθούν πιστά τις διδασκαλίες του Ιπποκράτη. Χαρακτηριστικό τους είναι η στενή τους σχέση με τη φιλοσοφία και οι προσπάθειές τους για θεωρητική-φιλοσοφική θεμελίωση της Ιπποκρατικής ιατρικής. Πέρα από αυτά δεν υπάρχει πολλή συνοχή ανάμεσα σ’ αυτούς τους γιατρούς και είναι αμφίβολο, αν θα πρέπει να θεωρούνται ως ενιαία σχολή. Σημαντικότεροι από τους γιατρούς που μπορούν να περιληφθούν σ’ αυτό το χώρο θεωρούνται ο Διοκλής και ο Πραξαγόρας. Ο Διοκλής ήταν μαθητής του Αριστοτέλη. Έδινε ιδιαίτερη σημασία στην υγιεινή και τα βιβλία του περιλαμβάνουν λεπτομερείς οδηγίες για τη διατροφή και τον τρόπο ζωής με σκοπό τη διατήρηση της υγείας και την προφύλαξη από αρρώστιες. Παρόμοιες ήσαν και οι αντιλήψεις του Πραξαγόρα (έζησε γύρω στα 340 π.Χ.), ο οποίος είναι, επιπλέον, ο πρώτος που μελέτησε συστηματικά το σφυγμό και τη σημασία του στην ιατρική πρακτική. Ηρόφιλος - Ερασίστρατος Ο Ηρόφιλος (γύρω στα 300 π.Χ.) και ο Ερασίστρατος (περίπου 330-250 π.Χ.), που έδρασαν την ίδια περίπου εποχή στην Αλεξάνδρεια, αναφέρονται σήμερα στα βιβλία ιστορίας της ιατρικής κυρίως για τις ανατομικές τους μελέτες. Με αυτούς αρχίζει πραγματικά να αναπτύσσεται η Ελληνική ανατομία. Περιέγραψαν, για πρώτη φορά, με αρκετή ακρίβεια διάφορα εσωτερικά όργανα του ανθρώπινου σώματος (οφθαλμό, εγκέφαλο, καρδιά, αρτηρίες, έντερο, γεννητικά όργανα κλπ.) και έδωσαν ονόματα σε μέρη τους. Μεταγενέστεροί τους συγγραφείς, όπως ο Ρωμαίος Κέλσος (γύρω στο 40 μ.Χ.) και ο χριστιανός Τερτυλλιανός (γύρω στο 200 μ.Χ.), αναφέρουν ότι ο Ηρόφιλος και ο Ερασίστρατος πραγματοποιούσαν ανατομές σε ζωντανούς ανθρώπους, αλλά ο ισχυρισμός αυτός δεν μπορεί να διασταυρωθεί με τη βοήθεια άλλων πηγών. Ανεξάρτητα όμως από τις μεθόδους που χρησιμοποιούσαν, είναι η πρώτη φορά που η ανατομία αποκτάει έναν κεντρικό ρόλο στους τομείς της γνώσης για τον άνθρωπο και της ιατρικής. Έχουμε όμως να κάνουμε και με μια γενικότερη απομάκρυνση από την Ιπποκρατική παράδοση. Ο Ηρόφιλος εξακολουθεί να δέχεται, σε σημαντικό βαθμό, τις Ιποκρατικές θεωρίες για τους τέσσερες χυμούς. Χρησιμοποιεί όμως τις αφαιμάξεις και τα φάρμακα σε πολύ μεγαλύτερη έκταση, σε σύγκριση με την Ιπποκρατική ιατρική. Ο Ερασίστρατος διαρρηγνύει εντελώς τους δεσμούς του με την Ιπποκρατική παράδοση. Εδώ έχουμε για πρώτη φορά την εμφάνιση μιας μηχανιστικής εικόνας για τον ανθρώπινο οργανισμό. Για τον Ερασίστρατο τον κύριο ρόλο για τη λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού και για την εμφάνιση ασθενειών παίζουν τα στερεά μέρη του (η αντίληψη αυτή ονομάσθηκε και στερεοπαθολογία). Η πέψη είναι μια μηχανική διαδικασία λειοτρίβησης των τροφών. Η καρδιά λειτουργεί σαν υδραυλική αντλία με βαλβίδες. Παρόμοιες αντιλήψεις αναπτύσσονται και για τις άλλες λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού. Εμπειριστές Οι γιατροί αυτής της σχολής δεν τρέφουν εκτίμηση για τη φιλοσοφία και τις θεωρίες - αποτελούν, θα λέγαμε, τον αντίποδα των δογματικών. Ως βάση της ιατρικής θεωρούν την εμπειρία που αποκτάει ο γιατρός παρακολουθώντας την πορεία της αρρώστιας και τα αποτελέσματα της θεραπείας. Έτσι περιγράφουν και καταγράφουν περιπτώσεις αρρώστων και τα αποτελέσματα των φαρμάκων που δοκιμάζουν σε αυτούς. Αντίθετα, δεν τους ενδιαφέρει η ανατομία, καθώς επικεντρώνεται στο νεκρό σώμα και όχι στο ζωντανό άρρωστο. Η σχολή αυτή αποκτάει επιρροή από το 200 π.Χ. περίπου και σημαντικότερος εκπρόσωπός της θεωρείται ο Ηρακλείδης (αρχές του 1ου αιώνα π.Χ.) Μεθοδικοί Η σχολή αυτή αναπτύχθηκε από Έλληνες γιατρούς στη Ρώμη. Ήδη από τον 3ο π.Χ. αιώνα αρχίζουν να πηγαίνουν και να εγκαθίστανται Έλληνες γιατροί στη Ρώμη, εκεί όπου υπήρχε πλούτος και άρχοντες που αναζητούσαν καλούς γιατρούς. Ο πρώτος που αποκτάει μεγάλη φήμη εκεί είναι ο Ασκληπιάδης από την Προύσσα της Μ. Ασίας (γεννήθηκε το 124 π.Χ.). Παρόλο που υπάρχουν πολλά αδιευκρίνιστα σημεία σχετικά με τη βιογραφία και το έργο του, ο Ασκληπιάδης φαίνεται να είχε επηρεασθεί από τον Ερασίστρατο. Είχε μηχανιστικές αντιλήψεις για τον ανθρώπινο οργανισμό, στις οποίες ιδιαίτερο ρόλο παίζουν τα άτομα, με την έννοια που έδινε σ’ αυτά ο Δημόκριτος. Στον οργανισμό υπάρχουν πόροι ή ‘σωλήνες’, μέσα στους οποίους κυκλοφορούν τα άτομα. Όταν οι πόροι είναι στενοί σχετικά με το μέγεθος των ατόμων, τα άτομα δεν μπορούν να κυκλοφορήσουν κανονικά. Στην αντίθετη περίπτωση, τα άτομα μπορεί να κυκλοφορούν υπερβολικά γρήγορα και να παρατηρείται αυξημένη ‘ρευστότητα’ στον οργανισμό. Και οι δύο αυτές αντίθετες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσουν την εμφάνιση ασθενειών. Ο Ασκληπιάδης επηρέασε τους μεθοδικούς. Αλλά ιδρυτές αυτής της σχολής θεωρούνται ο Θεμίσων (γύρω στο 50 π.Χ.) και ο Θεσσαλός Για τους μεθοδικούς, όλες οι αρρώστιες είναι, με έναν απλουστευτικό τρόπο, αποτέλεσμα της συστολής ή της διαστολής των πόρων. Στην πρώτη περίπτωση (υπερβολική συστολή των πόρων) έδιναν το όνομα ‘status strictus’. Στην άλλη (υπερβολική χαλάρωση των πόρων) το όνομα ‘status laxus’. Δέχονταν ακόμα μια ενδιάμεση κατάσταση, στην οποία άλλοι πόροι ήσαν συσταλμένοι και άλλοι χαλαροί, κι αυτή την ονόμαζαν ‘status mixtus’. Οι μεθοδικοί δεν ενδιαφέρονταν για την ανατομία και τη φυσιολογία. Την κατάσταση των πόρων την διαπίστωναν από τα συμπτώματα που εμφάνιζε ο άρρωστος. Οι θεραπευτική τους, όπως και του Ασκληπιάδη, έδινε το κύριο βάρος σε φυσικά μέσα και υγιεινοδιαιτητική αγωγή (ρύθμιση της τροφής, λουτρά, μαλάξεις, γυμναστική κλπ.) Ήταν δηλ. μια θεραπευτική που δεν βρισκόταν μακριά από τις Ιπποκρατικές αρχές, παρόλο που εδώ η θεωρητική βάση είναι εντελώς διαφορετική. Στους μεθοδικούς ανήκει και ο Σωρανός (γύρω στα 100 μ.Χ.), αν και διαφοροποιείται κάπως, δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στην ανατομία. Ο Σωρανός αναγνωρίζεται γενικότερα για το έργο του στη μαιευτική και τη γυναικολογία. Πνευματικοί Το πνεύμα είναι μια έννοια που τη συναντάμε συχνά στην αρχαία Ελληνική φιλοσοφία ήδη από την εποχή των Προσωκρατικών. Το πνεύμα συγγενεύει με τον αέρα ή είναι κάτι που βρίσκεται μέσα στον αέρα και έχει, θα μπορούσαμε να ειπούμε, ζωοποιητιικές ιδιότητες ή ιδιότητες ζωογόνησης των σωματικών και ψυχικών λειτουργιών. Με άλλα λόγια θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το πνεύμα είναι ένα είδος λεπτότερης και ανώτερης ύλης. Το πνεύμα αποκτάει, στην εποχή της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα σημαντική θέση στη φιλοσοφία στα πλαίσια της σχολής των Στωικών. Οι ‘πνευματικοί’ γιατροί, που είχαν επηρεασθεί σημαντικά από τους Στωικούς, θεωρούσαν ότι το πνεύμα παίζει κυριαρχικό ρόλο στις λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού, από το επίπεδο της αδρής σωματικής συγκρότησης μέχρι και τις ψυχικές λειτουργίες και ότι διάφορες διαταραχές του είναι αυτές που προκαλούν τις διάφορες αρρώστιες. Με τον τρόπο αυτό μπορούσε να δομηθεί μια συγκροτημένη θεωρία της ιατρικής, στην οποία μπορούσαν να ενσωματωθούν γνώσεις και αντιλήψεις που προέρχονταν και από άλλες σχολές. Έτσι οι πνευματικοί γιατροί μπορούσαν να χρησιμοποιούν μεθόδους υγιεινοδιαιτητικής αγωγής, αφού το πνεύμα είναι κάτι που υπάρχει παντού, επομένως υπάρχει και στις τροφές. Το πνεύμα όμως υπάρχει και στο περιβάλλον, όπου συμμετέχει σε όλα τα φαινόμενα. Έτσι η έκθεση του ανθρώπου στον ήλιο, τον αέρα κλπ. σημαίνει έκθεσή του σε διάφορες μορφές πνεύματος. Τα φάρμακα πάλι, κατά τους πνευματικούς, ασκούσαν τη δράση τους επηρεάζοντας το πνεύμα του ανθρώπινου οργανισμού. Αφού το πνεύμα υπάρχει σε όλα τα πράγματα και επενεργεί σε όλες τις λειτουργίες και σε όλες τις θεραπευτικές πράξεις, οι πνευματικοί μπορούσαν να ενσωματώνουν θεραπευτικές αντιλήψεις που προέρχονταν από διαφορετικά ιατρικά συστήματα. Έτσι προετοίμαζαν, κατά κάποια έννοια, το δρόμο για τους εκλεκτικούς. Εκλεκτικοί Αυτοί που ονομάσθηκαν εκλεκτικοί δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελούν ενιαία σχολή, γιατί δεν ακολουθούν συγκεκριμένο σύστημα ή συγκεκριμένη μέθοδο. Αυτό που τους χαρακτηρίζει είναι ότι παίρνουν, ως προς τις θεωρητικές βάσεις και ως προς τις θεραπευτικές προσεγγίσεις, στοιχεία από διάφορες σχολές - αυτά που θεωρούν περισσότερο αποδεκτά ή περισσότερο χρήσιμα. Στους εκλεκτικούς μπορεί να περιληφθεί και ο Γαληνός - αυτός που θεωρείται γενικά ως ο δεύτερος, μετά τον Ιπποκράτη, μεγάλος γιατρός της αρχαίας Ελλάδας Μια σημαντική μορφή της περιόδου αυτής είναι ο Πεδάνιος Διοσκουρίδης. Ήταν Έλληνας από την περιοχή της Ταρσού της Κιλικίας, έζησε το δεύτερο μισό του 1ου αιώνα μ.Χ και υπηρέτησε ως χειρουργός στο στρατό του Νέρωνα και του Βεσπασιανού. Στο βιβλίο του ‘περί ύλης ιατρικής’ περιγράφονται 950 περίπου φάρμακα, από τα οποία τα 600 είναι φυτικά (τα υπόλοιπα ζωικά ή ορυκτά). Ο Διοσκουρίδης δίνει οδηγίες για την αναγνώριση, συλλογή και διατήρηση των φαρμάκων. Για κάθε φυτό δίνει το όνομα και τα συνώνυμά του, τη βοτανική περιγραφή του, τις θεραπευτικές του ιδιότητες και οδηγίες για την παρασκευή των φαρμάκων. Αξιοσημείωτο είναι ότι περιλαμβάνει και ‘εξωτικά’ φυτά, δηλ. φυτά που προέρχονται από μακρυνές χώρες. Λέγεται ότι γνώσεις για τέτοια φυτά απέκτησε κατά τις συνεχείς μετακινήσεις του με το Ρωμαϊκό στρατό. Για τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών (και των άλλων φαρμάκων) ο Διοσκουρίδης δεν παραπέμπει σε κάποιο θεωρητικό σχήμα και η προσέγγισή του θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως εμπειρική. Είναι μάλλον βέβαιο ότι το βιβλίο αυτό συγκεντρώνει και συστηματοποιεί γνώσεις που έρχονται από πολύ παλαιότερα, ακόμα και πριν από τα Ιπποκρατικά κείμενα, μαζί με άλλες νεώτερες, στις οποίες ο συγγραφέας δίνει τη δική του έκφραση. Στην πραγματικότητα μπορεί να διαπιστώσει κανείς, σε αρκετά μεγάλη έκταση, μια συνέχεια ανάμεσα στις γνώσεις και στα κείμενα που αφορούν σε φάρμακα και φαρμακευτικές θεραπείες, είτε αυτά είναι παλαιότερα, είτε μεταγενέστερα του Διοσκουρίδη. Το βιβλίο του Διοσκουρίδη, που μπορεί να θεωρηθεί ως το πρώτο (διασωζόμενο) σύγγραμμα φαρμακολογίας, επηρέασε σημαντικά τους επομένους συγγραφείς, ανάμεσα στους οποίους και το Γαληνό. Μετά τη μετάφρασή του στα Λατινικά έγινε, στη Δύση, το κλασσικό σύγγραμμα αναφορικά με τα φάρμακα για πολλούς επόμενους αιώνες. Απετέλεσε ακόμα κύρια πηγή για ιατρικά συγγράμματα, για τα βοτανολόγια της Αναγέννησης και, αργότερα, για τις φαρμακοποιίες. Ο Γαληνός (περίπου 130-201 μ.Χ.) γεννήθηκε στην Πέργαμο της Μ. Ασίας. Σπούδασε στην Πέργαμο, στη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια ιατρική, φιλοσοφία και ρητορική. Άσκησε την ιατρική, κατά το μεγαλύτερο μέρος, στη Ρώμη και ήταν προσωπικός γιατρός του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου καθώς και άλλων αυτοκρατόρων.. Ο Γαληνός διαπραγματεύεται στα έργα του όλους τους τομείς της ιατρικής, όπως υπήρχαν στην εποχή του. Σε μεγάλη έκταση, δεν είναι εύκολο να διαπιστωθεί η προέλευση αυτών που περιλαμβάνονται στα έργα του, τί δηλαδή από αυτά είναι προσωπική του συμβολή και τί έχει πάρει από άλλους. Ο ίδιος δέχεται ότι κύρια πηγή του αποτελεί ο Ιπποκράτης, τον οποίο θεωρεί δάσκαλό του και τον εαυτό του συνεχιστή του έργου του Ιπποκράτη. Άλλωστε αρκετά έργα του είναι, στην πραγματικότητα, σχόλια πάνω σε Ιπποκρατικά έργα. Ο Γαληνός εσυστηματοποίησε τις θεωρίες των τεσσάρων χυμών και των τεσσάρων ποιοτήτων. Οι θεωρίες αυτές αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, τον πυρήνα του θεωρητικού οικοδομήματος του Γαληνού. Το θεωρητικό αυτό οικοδόμημα, σε αντίθεση με ό,τι ισχύει για τη Ιπποκρατική συλλογή, παρουσιάζεται εξαιρετικά συγκροτημένο και επεξεργασμένο. Ο Γαληνός θέλει, η ιατρική του να έχει στέρεες φιλοσοφικές βάσεις, να έχει λογική δομή, να μην περιέχει αντιφάσεις Η σαφήνεια και η λογική συγκρότηση των έργων του Γαληνού είναι ασφαλώς ένας από τους λόγους που έκαναν να έχει τόσο μεγάλη απήχηση στους μεταγενέστερους. Από την άλλη μεριά, το έργο του Γαληνού αναφέρεται, σε μεγάλη έκταση, στην εμπειρία, σε εμπειρικά δεδομένα. Σημαντικό ρόλο παίζουν εδώ οι ανατομικές γνώσεις - και πάλι σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην Ιπποκρατική συλλογή. Ο Γαληνός έκανε πολύ συχνά ανατομές σε ζώα κάθε είδους και περιγράφει με λεπτομέρεια τις παρατηρήσεις του. Τα πειράματα αυτά δεν ήσαν απλώς ανατομικά πειράματα, αλλά είχαν και το χαρακτήρα πειραμάτων φυσιολογίας. Γιατί πολλές φορές έκανε ανατομές σε ζωντανά ζώα και παρατηρούσε και περιέγραφε τις αντιδράσεις τους και τα συμπτώματα που εμφανίζονταν, καθώς επενέβαινε, με διάφορους τρόπους, στα εσωτερικά τους όργανα. Τέτοια πειράματα γίνονταν πολλές φορές μπροστά σε θεατές και προκαλούσαν μεγάλη εντύπωση. Γενικά, η ανατομία του Γαληνού έχει ένα χαρακτήρα λειτουργικής ανατομίας. Δεν αρκείται να περιγράφει το πώς είναι κατασκευασμένο ένα όργανο, αλλά θέλει να δείξει και για ποιό λόγο είναι κατασκευασμένο έτσι και ποιό σκοπό εξυπηρετεί. Το ότι η ανατομία θεμελιώνεται έτσι και φιλοσοφικά είναι ίσως ένας λόγος που κάνει τον Γαληνό να μεταφέρει εύκολα και στον άνθρωπο τις ανατομικές γνώσεις που είχε αποκτήσει από τις ανατομές ζώων. Γίνεται γενικά δεκτό ότι ο Γαληνός δεν έκανε ανατομές σε ανθρώπινα πτώματα. Παρόλο που θεωρητικά υποστηρίζει τις απόψεις του Ιπποκράτη για τη θεραπευτική δύναμη της φύσης, στη θεραπευτική πρακτική ο Γαληνός χρησιμοποιεί πολύ περισσότερο τα φάρμακα. Τα φάρμακά του συχνά περιέχουν έναν μεγάλο αριθμό συστατικών (χαρακτηριστικά είναι τα διάφορα σκευάσματα θηριακής) Ο Γαληνός έμελλε να επηρεάσει, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον γιατρό της αρχαιότητας, την εξέλιξη της ιατρικής στη Δύση, τουλάχιστον μέχρι την Αναγέννηση. Τα βιβλία του μεταφράσθηκαν στα Λατινικά και επικράτησαν ως κλασσικά συγγράμματα στις ιατρικές σχολές της Ευρώπης. Σ’ αυτό συνετέλεσε και το γεγονός, ότι υιοθετήθηκαν από τους Άραβες γιατρούς, οι οποίοι, με τη σειρά τους, επηρέασαν αποφασιστικά τη Μεσαιωνική Δύση.

Τα φάρμακα στην αρχαία Ελλάδα

Τα φάρμακα στην αρχαία Ελλάδα

Ε. Σκαλτσά Επίκουρη Καθηγήτρια Τομέας Φαρμακογνωσίας, Τμήμα Φαρμακευτικής, Πανεπιστημιούπολις, Ζωγράφου, Αθήνα, 157 71.

Με τις πρώτες εκδηλώσεις ζωής επί της γης βρίσκουμε και αδιαμφισβήτητες μαρτυρίες ασθενειών. Η ασθένεια πάντοτε συνόδευε τη ζωή. Σκηνές χαραγμένες σε τοίχους σπηλαίων, σε βράχους, ο τρόπος ταφής των νεκρών κ.ά. αποτελούν μαρτυρίες για τον τρόπο αντιμετώπισης των ασθενειών. Η αναζήτηση των φαρμάκων άρχισε από το περιβάλλον. Όπως και τα ζώα, ο πρωτόγονος άνθρωπος είχε πολύ ανεπτυγμένο το ένστικτο αυτοπροστασίας. Σταδιακά κυριάρχησε η παρατήρηση και ο συσχετισμός των θεραπευτικών μέσων με συγκεκριμμένες ασθένειες. Αναμφίβολα και η τύχη βοήθησε στην ανακάλυψη των φαρμάκων. Θεωρώντας την θεραπευτική των πρωτογόνων σαν μια ενότητα, που διήρκεσε εκατοντάδες αιώνες πιστεύεται ότι αρχικά ήταν ενστικτώδης και εμπειρική, έπειτα έγινε δαιμονιακή και ανιμιστική και στην τελευταία φάση της υπήρξε μαγική και θεοκρατική. Θρησκεία και θεραπευτική συνδέθηκαν άρρηκτα σ΄ αυτή την τρίτη φάση και ήταν αποκλειστικά κτήμα των ιερέων. Η άγνοια και η φαντασία καλλιεργούμενη από τις εκάστοτε θρησκευτικές αντιλήψεις γέννησε τον φόβο και δημιούργησε την μαγική και συμπτωματική θεραπευτική. Για χιλιάδες χρόνια, η φαρμακευτική χρήση των φυτών περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στη θεραπεία πληγών και τραυμάτων, αφού όλες οι μη τραυματικές παθήσεις αποδίδονταν στις πράξεις των θεών. Ταυτόχρονα πιστευόταν ότι, αφού τα φυτά ήταν δώρα των θεών, το σχήμα των φύλλων, των καρπών ή των ριζών τους ήταν ενδεικτικά του οργάνου του ανθρωπίνου σώματος, που μπορούσαν να θεραπεύσουν, π.χ. θεωρείτο αποτελεσματικό για τις πληγές από τρυπήματα το υπερικό (Hypericum perforatum L.), διότι τα φύλλα του είναι διάτρητα. Η θεοκρατική αντίληψη για την θεραπευτική υπήρχε σε όλους τους αρχαίους λαούς, ακόμη και στους αρχαίους Έλληνες την προϊπποκρατική περίοδο. Η θεραπευτική των αρχαίων Ελλήνων εξελίχθηκε σε τρείς περιόδους: Ι. Προϊπποκρατική περίοδο (3000 π.Χ.-5ο αιώνα π. Χ.): κατά τους τελευταίους αιώνες παρατηρείται μια αλλαγή θεώρησης της θεραπευτικής και οι θεοκρατικές απόψεις αντικαθίστανται από φιλοσοφικές αντιλήψεις. ΙΙ. Ιπποκρατική (5ος-3ος πΧ. αιών): συμπίπτει με το απόγειο του ελληνικού πολιτισμού ΙΙΙ. Αλεξανδρινή ή ελληνιστική (3ος π Χ. αιών – 641 μ. Χ.). Σ’ αυτήν εντάσσεται και η ελληνο-ρωμαϊκή περίοδος (146 π. Χ., που υποτάχθηκε η Ελλάδα στους Ρωμαίους έως το 395 μ. Χ., που χωρίστηκε το ρωμαϊκό κράτος σε δυτικό και ανατολικό). Για τη προϊπποκρατική περίοδο δεν υπάρχουν πολλές συστηματικές μαρτυρίες, αλλά περιοριζόμαστε σε έμμεσες πληροφορίες από επιγραφές, αναθηματικές πλάκες και από μη ιατρικά έργα, όπως τα Ομηρικά και τα Ορφικά έπη. Στα Ορφικά έπη (6ος π. Χ. αιών) αναφέρονται ο κέδρος, το ψύλλιον (Plantago psyllium- Plantaginaceae), ο κνίκος (Carthamus tinctorius- Compositae), η αγχούσα (Anchusa tinctoria L. – Boraginaceae), ο μανδραγόρας, η ανεμώνη κ.ά. Στη Θεογονία του Ησίοδου (8ος π Χ. αιών) υπάρχει η πρώτη γραπτή αναφορά για την μήκωνα. Ήδη από τους υστερομινωικούς χρόνους ήταν γνωστή η χρήση του οπίου, όπως μαρτυρεί αγαλματίδιο, που ονομάσθηκε «η θεά των μηκώνων», δεδομένου ότι φέρει στην κεφαλή τρεις καρφίδες ομοιώματα των κωδιών. Στα Ομηρικά έπη αναφέρονται αρκετά φυτά, όμως με ατελείς περιγραφές επειδή πιθανότατα ο Όμηρος ήταν τυφλός. Τα «ανδροφόνα ή θυμοφθόρα φάρμακα» ήταν δηλητηριώδη βότανα με τα οποία επάλειφαν τα βέλη ή δηλητηρίαζαν την τροφή. Τα «ήπια ή οδυνήφατα φάρμακα» ήταν τα παυσίπονα. Τα «λυγρά ή κακά φάρμακα» ήταν αυτά, που προκαλούσαν αμνησία. Πρόκειται για δρόγες με αντιχολινεργική δράση και εντονότατη ψυχοπληγική επίδραση. ΄Όπως φαίνεται, οι αρχαίοι Έλληνες ήδη από την προκλασσική εποχή γνώριζαν την επίδραση επί του ψυχισμού φυτών με αντιχολινεργικά αλκαλοειδή (πχ. τα Σολανώδη: Datura stramonium, Atropa belladonna, Hyoscyamus niger), τα οποία προκαλούν αμνησία και παραλήρημα. Στην ραψωδία κ΄ της Οδύσσειας αναφέρεται ότι η Κίρκη χρησιμοποιούσε λυγρά φάρμακα, τα οποία έριχνε κρυφά σε ένα χυλώδες ρόφημα «τον κυκεώνα» (από Πράμνειο οίνο, κριθάλευρο και τριμμένο τυρί αιγός), στο οποίο προσέθετε και μέλι για να εξαλείψει την πικρή γεύση των φυτών και το προσέφερε στους συντρόφους του Οδυσσέα. Το μώλυ (από το ρήμα μωλύω= αφανίζω, αδυνατίζω, παραλύω) ήταν το αντίδοτο των λυγρών φαρμάκων (που το έδωσε ο Ερμής στον Οδυσσέα για να αποφύγει την επίδρασή τους). Είχε μαύρη ρίζα και γαλακτόχροα άνθη, η δε εξόρυξή του ήταν δύσκολη. Πολλές απόψεις έχουν διατυπωθεί σχετικά με την ταυτότητα του φυτού. Κατά τον Θεόφραστο ένα ανάλογο φυτό με το μώλυ του Ομήρου εφύετο στην Κυλλήνη, αλλά η εκρίζωσή του ήταν εύκολη. Σύμφωνα με τον Sprengel, πρόκειται για το Allium nigrum (κρόμμυον το μέλαν), όμως αυτό έχει ρόδινα άνθη. Το μώλυ περιγράφεται και από τον Διοσκουρίδη, ο οποίος το αναφέρει ως αλεξιφάρμακον. Ο Πλίνιος εσφαλμένα θεώρησε το μώλυ ως μανδραγόρα. Κατά τον Matthiolus ήταν είδος κρομμύου. Άλλοι το θεώρησαν είδος σκόροδου (Λιναίος) ή το ταύτισαν με τον μέλανα ελλέβορο, ο οποίος έχει μαύρη ρίζα, άσπρα άνθη, εξορύσσεται δύσκολα και φύεται στα Ασιατικά παράλια. Κατά τον καθ. Εμμανουήλ τα μορφολογικά στοιχεία, που περιγράφει ο Όμηρος για το μώλυ προσομοιάζουν με αυτά της Frittilaria ή της Tulipa. Η πιο σωστή άποψη είναι να αναζητηθεί η ταυτότητα του φυτού σε κάποιο αντιχολινεργικό αντίδοτο, οπότε πρέπει να περιέχει αντιχολινεστεράση (πχ. γαλανθαμίνη, που θεραπεύει την αντιχολινεργική δηλητηρίαση από τα αλκαλοειδή του τροπανίου και υπάρχει σε υψηλά ποσοστά στο Galanthus nivalis). Ένα άλλο φυτό, που αναφέρεται στην δ΄ ραψωδία της Οδύσσειας είναι το νηπενθές, το οποίο αφενός είχε έντονη φαρμακοδυναμική δράση σε συνέργεια με το κρασί και αφετέρου ήταν κατευναστικόν και παυσίλυπον. Περιγράφεται ως φάρμακο, που καταργούσε την συνειδησιακή επαφή προς τα εξωτερικά ερεθίσματα, καθώς και την μνημονική ανάπλαση των γεγονότων, δεν προκαλούσε όμως σύγχυση και ελάττωση της αντιλήψεως των ερεθισμάτων. Επομένως, είχε καταπραϋντική επίδραση επί ορισμένων σχηματισμών του ρινεγκεφαλικού συστήματος, συντελώντας στη μείωση των κατεχολαμινών και της ακετυλοχολίνης και στην αύξηση της σεροτονίνης, προκαλώντας αμνησία. Η ταυτότητα του φυτού, όπως και για το μώλυ, μέχρι σήμερα δεν είναι σαφώς γνωστή. Ο Θεόφραστος ταυτίζει το νηπενθές του Ομήρου με το χαιρώνειον. Κατά τον Πλίνιο ήταν το ελένιο (Inula helenium L.). O Πλούταρχος και ο Γαληνός το ταυτίζουν με το βούγλωσσο (Anchusa italica Retz.). Ορισμένοι το ταύτισαν με τον μανδραγόρα, άλλοι με την ινδική κάνναβι και τέλος με το όπιο. Επίσης, στον Όμηρο αναφέρεται ένα είδος γάζας η ονομαζόμενη σφενδόνη από καλοστριμμένο μαλλί προβάτου, με την οποία περιέδεναν τα τραύματα. Η σφενδόνη-επίδεσμος αναφέρεται αργότερα και από τον Ιπποκράτη και από τον Γαληνό. Προς το τέλος της προϊπποκρατικής περιόδου, η θεραπευτική έπαυσε να έχει ερμητικό χαρακτήρα και να ασκείται μόνο από τους ιερείς, αλλά και οι φιλόσοφοι ασχολήθηκαν με την θεραπευτική, οι οποίοι όμως περιέπιπταν σε διάφορες άσκοπες θεωρίες. Έτσι εμφανίσθηκαν οι φιλόσοφοι-ιατροί. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο υπήρχαν ιατρικές Σχολές και πριν από την ιπποκρατική περίοδο (Κυρήνης, Ρόδου, Κρότωνα, Κνίδου κ.ά), όπου οι Ασκληπιάδες δίδασκαν μυστικώς στους απογόνους τους την ιατρική, αλλά σταδιακά την μάθαιναν και ξένοι. Η θεραπευτική διδάσκετο, επίσης, από τους περιοδευτές, που ήταν πλανώδιοι θεραπευτές και από τους ιατροσοφιστές, που δεν ήταν ιατροί, αλλά σοφιστές και εκμεταλλευόταν την αμάθεια και την ευπιστία. Ακόμη υπήρχαν οι στρατιωτικοί ιατροί, οι αλειπτές ή μειγματοπώλες, που εμπορεύοντο φάρμακα, δηλητήρια, καλλυντικά κλπ., οι φαρμακείς ή φαρμακίδες, γυναίκες, που ασχολούντο με τη συλλογή βοτάνων, οι μυροπώλες, που πωλούσαν μύρα, αλοιφές, θυμιάματα κλπ και οι μαιές, γυναίκες καταγόμενες συνήθως από τη Φρυγία και την Θεσσαλία, που εκτός των άλλων ασχολούντο με τα εκτρωτικά φάρμακα. Ο Ιπποκράτης (460 π. Χ. – 377 ή 356 π. Χ.) έζησε την περίοδο, που μεσουράνησε ο ελληνικός πολιτισμός και χάρις στο έργο του η θεραπευτική απέκτησε δική της υπόσταση ως ανεξάρτητη επιστήμη. Η παρατηρητικότητά του και η κρίση του τον ανέδειξαν στον σπουδαιότερο ιατρό της αρχαιότητας. Με τον όρο Ιπποκρατική Ιατρική δηλώνεται όχι μόνο η ιατρική του Ιπποκράτη, αλλά και των μαθητών και των οπαδών του, που εργάστηκαν εμπνευσμένοι από το παράδειγμα και την διδασκαλία του. Απομάκρυνε την θεραπευτική από την μαγεία και την δεισιδαιμονία και την στήριξε στην άμεση παρατήρηση και το πείραμα. Στο έργο του Ιπποκράτη αριθμούνται 336 δρόγες χωρίς περιγραφή, πιθανόν διότι τα θεωρούσε γνωστά από τους ριζοτόμους. Πίν. 1. Φαρμακολογική κατάταξη των δρογών στο έργο του Ιπποκράτη Ιατρικά καθαρτικά μέλας ελλέβορος (Helleborus officinalis), λευκός ελλέβορος (Veratrum album), ευφόρβιες: τιθύμαλλος (Euphorbia characias L.), ιπποφαές (E. spinosa L.), πέπλος (E. peplus L.), κυπαρυσσία (E. cyparissias L.), σίλφιο (Ferula assa- foetida L.), κνέστρον (Daphne gnidium), κνέωρον, κνίκος (Carthamus tinctorius L.), κολοκυνθίς αγρία (Citrullis colocynthis L.) κλπ. Διαιτητικά καθαρτικά Λινόζωστις (Merculialis annua L.), κράμβη (Brassica oleracea L.), σκόροδο, πράσο, κρόμμυο, σέλινο, γλήχων (Mentha pulegium), ορίγανον, καλαμίνθη, θύμβρα, θύμος, εύζωμον (Eruca sativa L.), σκολοπένδριον (Asplenium ceterach L.) κλπ Ανθελμινθικά Άγνος (Vitex agnus-castus L.), κεδρέλαιο, κρόμμυα κλπ Εμετικά σκαμμωνία (Convolvulus scammonia L.), θαψία (Thapsia garganica L-Umbelli-ferae), ύσσωπος, σκόροδον κλπ Σε διαρκείς εμέτους : βασιλικός Σε αιματεμέσεις: τορδύλιο, σήσαμον Αποχρεμπτικά διάφορα χειλανθή, λιβανωτός, σμύρνα (Balsamodendron myrrha Nees), χαλβάνη (Ferula galbaniflua Boiss. et Buhse), βήχιον (Tussilago farfara L.), τρίφυλλον (Psorea bituminosa L.) κλπ Γαργαρίσματα, εισπνοές ορίγανον, θύμβρα, πήγανον, άνισον, μύρρα, ρους (Rhus coriaria L.-Anacardiaceae) Διουρητικά σκόροδον, κρόμμυον, πράσον, πετροσέλινο, κρίθμον (Crithmum maritimum L.-Umbelliferae), βούπρηστις (ζωική δρόγη, πιθανόν ανάλογη των κανθαρίδων) κλπ Εφιδρωτικά τρίφυλλον, χυμός σιλφίου Στυπτικά εντερικού σωλήνος μήκων, σίδια (=ο φλοιός από τα ρόδια), μέσπιλα, κυδώνια, λίνον, ερυδρόδανον (Gallium aparine L. ή Rubia tinctoria L. ή R. lucida L.), κορίαννον Πταρμικά ελλέβορος, βέρατρον, σίλφιον, πέπερι, κρόμμυα, σκίλλα κλπ Καυστικά ελλέβορος, ελατήριο (Ecbalium elaterium L.), χυμός συκής, ευάνθεμον (Matricaria chamomilla L.), χαμαιλέων μέλας (Carthamus corymbosus L.?) Δερματικά γλίσχρασμα κριθής, ρίζα και σπέρματα κράμβης, χυμός σεύτλου, ρίζα ελατηρίου, λάπαθο άγριο, αλκυόνειο (Alcyoneum cortoneum Pall. ή A. papilosum Pall. ή A. palmatum Pall.) Ψηκτικά σεύτλον, σέλινο, βάτος (Rubus sp.), ράμνος (Rhamnus oleoides L.) κλπ. Τριχαυξητικά κύμινο, ομφάκιο (χυμός από άωρα σταφύλια) Τραυματικά κόμμι, κηρόπισσος, ρητίνη, λιβανωτός, μύρρα, ρητίνη τερμινθίνη (Pistacia terebinthus L.), μαστίχα κλπ. Στυπτικά κηκίδες (οι καρποί της βελανιδιάς), μυρίκη (Τamarix africana Desf.), κέδρος (Juniperus oxycedrus L.), πίτυς (πεύκο, Pinus pinea), νάρθηξ (Ferula glauca L.), πολύκνημον (Mentha vulgaris L. ή Prunella vulgaris L ή Melissa sp.) Οφθαλμικά μύρρα, κρόκος, έβενος, όπιο, ανεμώνη, αίγειρος (Populus nigra L.). Ως έκδοχον χρησιμοποιείτο το νέτωπον (πικραμυγδαλέλαιο) Επί μητρικών νόσων μελάνθιο (Nigella sativa L.- Ranunculaceae), ψευδομελάνθιο (τα εργότια της ερυσιβώδους όλυρας) Επί γυναικολογικών νόσων μάραθο, κύμινο, άνισο, γλήχων, μύρρα, κρόκος, ακτή (Sambucus nigra L.), μίνθη, πετροσέλινο, ελελίφασκος, χαμαίμηλο, κιννάμωμο, κασσία (Canella alba Murr.?), κορίαννον κλπ Τα ιπποκρατικά φάρμακα παρουσιάζουν ασάφεια, διότι μόνο το όνομά τους αναφέρεται, ουσιαστικά η Φαρμακογνωσία αρχίζει με τον Θεόφραστο και τον Διοσκουρίδη. Ο Θεόφραστος (372-287 π. Χ.) γεννήθηκε στην Ερεσσό της Λέσβου. Υπήρξε μαθητής του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, τον οποίο και διαδέχθηκε στην Περιπατητική Σχολή. Φαρμακογνωστικά έργα του είναι : "Περί φυτών Ιστορία": 9 βιβλία, όπου αναφέρονται ονομαστικά τα φυτά, η γένεσή τους, η ανάπτυξη, ο πολ/σμός, η μορφολογία, η γεωγραφική προέλευσή τους και τέλος η ιαματική τους δύναμη. Το ένατο βιβλίο είναι κυρίως φαρμακολογικό. "Περί φυτών αιτίαι": 6 βιβλία. Είναι συνέχεια του προηγούμενου και ερμηνεύει βάσει των αριστοτελικών δογμάτων την γένεση, τον πολ/σμό και τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών. Περιγράφεται η χλωρίδα πολλών περιοχών της Ελλάδας (Όλυμπος, Μακεδονία, Στρυμώνας, Ροδόππη, Κωπαΐδα, Αρκαδία) και της Κυρηναϊκής (αναφορές στα Palmaceae της Λιβύης). Δεν γνωρίζουμε αν όλες οι βοτανικές περιγραφές είναι δικές του ή και των βοηθών του, αλλά λόγω της αξιοθαύμαστης ακρίβειας συμπεραίνεται ότι οι περισσότερες στηρίζονται στις προσωπικές του παρατηρήσεις. Κατά την ελληνιστική περίοδο, το κέντρο του πολιτισμού από την Αθήνα μεταφέρεται στην Αλεξάνδρεια, όπου ιδρύθηκε το ονομαζόμενο "Μουσείο", που ήταν το πρώτο Πανεπιστήμιο, με κυριώτερη Σχολή την Ιατρική. Χωρίς ακόμη να διαχωριστεί η Φαρμακευτική από την Ιατρική, εντούτοις γινόταν διάκριση σε τρεις κλάδους: Χειρουργική, Διαιτητική (που ασχολείτο με την παθολογία) και Φαρμακευτική. Δύο σημαντικές Σχολές ιδρύθηκαν: η Εμπειρική από τον Ηρόφιλο (3ος π. Χ. αιών) και η Δογματική από τον Ερασίστρατο (3ος π. Χ. αιών). Οι οπαδοί της Εμπειρικής Σχολής δεν αναζητούσαν τα αίτια της νόσου, συσχέτιζαν απλώς τα περιστατικά και χρησιμοποιούσαν όμοια φάρμακα με αυτά παρεμφερών περιπτώσεων. Τελικώς κατέληγαν στην πολυφαρμακία. Ο Ερασίστρατος απέκρουσε την πολυφαρμακία, ήταν υπέρ των απλών φαρμάκων και απέρριπτε το όπιο και τα καθάρσια σε αντίθεση με τον Ιπποκράτη. Συμφωνούσε, όμως, μαζί του στην διαιτητική και την φυσική αγωγή. Κατά την ιπποκρατική και ελληνιστική περίοδο υπήρξαν πολλοί ριζοτόμοι. Ο ακριβής χαρακτηρισμός τους είναι δυσχερής. Ασχολούντο με την εξόρυξη των ριζών, την συλλογή των βοτάνων και την καλλιέργεια των φαρμακευτικών φυτών. Πολλοί ήταν συγχρόνως ιατροί και συγγραφείς βοτανολογίων, που ονομάζονται "Ριζοτομικά" ή "Ριζοτομούμενα". Κυρίως χρησιμοποιούσαν θεραπευτικά τις ρίζες. Ορισμένοι ριζοτόμοι κατά την συλλογή των φυτών επιδίδοντο και σε δεισιδαιμονίες για να προσδώσουν στο έργο τους μεγαλύτερη σημασία. Σχετικά με την συμβολή τους στην επιστήμη διχογνώμησαν τόσον οι σύγχρονοι τους ιατροί (Ιπποκράτης, Γαληνός κ.ά.), όσο και μεταγενέστεροι. Άλλοι τους θεώρησαν πρόδρομους των φαρμακοποιών και άλλοι διαφώνησαν. Άριστος ριζοτόμος υπήρξε ο Κρατεύας ο ΙΙ (1ος π. Χ. αιών). Έγραψε το πρώτο βοτανολόγιο με έγχρωμες εικόνες με τίτλο "Ριζοτομικόν", όπου περιγράφοντο αλφαβητικώς τα φαρμακευτικά φυτά, παρατίθεντο οι έγχρωμες εικόνες και ακολουθούσαν οι θεραπευτικές τους ιδιότητες. Το έργο του έχει χαθεί, αλλά γνήσια αποσπάσματα υπάρχουν στον Κων/πολιτικό κώδικα του Διοσκουρίδη. Ήταν ιατρός του Μιθριδάτη του Ευπάτορος, κατ’ εντολή του οποίου παρασκεύασε το μιθριδάτειο έκλειγμα, ως αντίδοτο δηλητηρίων, που περιείχε 54 απλά φάρμακα. Αργότερα ο Ανδρόμαχος ο πρεσβύτερος (1ος μ. Χ. αιών) κατ’ εντολή του Νέρωνα τροποποίησε το μιθριδάτειο έκλειγμα. Αύξησε την ποσότητα του οπίου, αφαίρεσε αδρανή συστατικά και προσέθεσε, άλλα κυρίως τροχίσκους από δηλητήριο έχιδνας, σκίλλα, αριστολόχεια κλπ. Το έκλειγμα αυτό προτιμάτο και ονομάσθηκε θηριακή του Ανδρομάχου (Theriaca Andromachi). Από τον ίδιο τον Ανδρόμαχο, η θηριακή του ονομάσθηκε Γαλήνη, λόγω των θεραπευτικών ιδιοτήτων της. Το σκεύασμα αυτό αναγραφόταν σε διάφορες κρατικές Φαρμακοποιίες και χρησιμοποιείτο μέχρι και τον 18ο αιώνα, συνεχώς δε τροποποιείτο. Στον Μεσαίωνα απέκτησε παγκόσμια φήμη. Αργότερα παρασκευαζόταν επισήμως από την Εταιρεία Φαρμακοποιών κάθε χρόνο. Πολλές φορές τα συστατικά εξέταζαν επιτροπές και μετά σφραγιζόταν από το Κράτος. Όταν έπαυσε η επίσημη παρασκευή της κυκλοφόρησε ως ιδιοσκεύασμα. Ο Πεδάνιος Διοσκουρίδης (1ος μ. Χ.) υπήρξε ο διασημότερος φαρμακο-γνώστης-φαρμακολόγος της αρχαιότητος. Γεννήθηκε στην Ανάζαρβα της Κιλικίας. Για την ζωή του λίγα είναι γνωστά. Υποστηρίζεται ότι δεν ακολούθησε κάποια συγκεκριμένη Σχολή και ότι ήταν στρατιωτικός ιατρός, γι’ αυτό και έκανε πολλά ταξίδια. Το έργο του "Περί ιατρικής ύλης" ήταν προϊόν προσωπικών παρατηρήσεων, απαλλαγμένο από προλήψεις και δεισιδαιμονίες,. Μέχρι και τον 16ο αιώνα σ’ αυτό ανέτρεχαν οι ασχολούμενοι με την Φαρμακευτική. Μεταφράσθηκε σε πολλές γλώσσες κατά τις διάφορες εποχές. Ήταν το πρώτο βιβλίο, που τυπώθηκε μετά την Αγία Γραφή. Χειρόγραφοι κώδικες του Διοσκουρίδη σώζονται πολλοί, εικονογραφημένοι, γνήσιοι, νόθοι ή διασκευασμένοι. Σπουδαιότεροι είναι ο Κωνσταντινοπολιτικός (527 μ Χ., γραμμένος σε περγαμηνές με καλλιγραφικά κεφαλαία γράμματα), ο Νεαπολιτικός και ο Λαυρεωτικός (10ος αιών, με 440 εικόνες). Στον πρόλογο του έργου του αναφέρει τους λόγους, που τον ώθησαν να γράψει το έργο αυτό. Έκρινε ανεπαρκείς, ατελείς και αντιφάσκουσες τις επιστημονικές παρατηρήσεις των προγενέστερων ιατρών. Κατέταξε τα φυτά σε ομάδες με βάση τα βοτανικά τους γνωρίσματα. Έγραψε τα συνώνυμα των φυτών αλφαβητικά κατά λαούς (πχ. Αθηναίοι, Αιγύπτιοι, Βάρβαροι, Βοιωτοί κλπ.) και κατά πρόσωπα (Ανδρέας, Κρατεύας κλπ). Το έργο διαιρείται σε 5 βιβλία: 1ο βιβλίο: αλοιφές, αρώματα, μύρα, βάλσαμα, ρητίνες, έλαια. 2ο βιβλίο: ζώα και ζωικής προέλευσης δρόγες 3ο βιβλίο: φυτικής προέλευσης δρόγες 4ο βιβλίο: συνέχεια του τρίτου 5ο βιβλίο: οίνοι, ορυκτά και ανόργανα φάρμακα Συνολικά περιγράφει 600 φυτικά φάρμακα. Θεωρούσε ότι η ιαματική τους δύναμη προέρχεται από τις τέσσερις θεμελιώδεις ιδιότητες: του θερμού, του ψυχρού, του ξηρού και του υγρού. Κατωτέρω παρατίθεται πίνακας με τα περισσότερα είδη οίνων, που αναφέρονται στο έργο του Διοσκουρίδη. Πρόκειται για φαρμακοτεχνικές μορφές (κατ’ αναλογία προς τα βάμματα), που απουσιάζουν σήμερα από την θεραπευτική. Κοινή δύναμις οίνου: «κοινώς δε πας αμιγής οίνος και ακέραιος, αυστηρός δε την φύσιν, θερμαντικός, υπνοποιός, ευστόμαχος, ορεκτικός, θρεπτικός, ρωστικός, ευχροίας παρασκευαστικός. ικανώς δε ποθείς βοηθεί τοις κώνειον ή κόριον ή φαρικόν ή μηκώνιον ή λιθάργυρον ή σμίλακα ή ακόνιτον ή μύκητας ειληφόσι, προς τε ερπετών δηγμούς και πληγάς πάντων, όσα πλήξαντα ή δακόντα κατά ψύξιν αναιρεί ή ανατρέπει τον στόμαχον, ποεί και προς εμπνευμάτωσιν χρόνιον και εντέρων και κοιλίας ρευματισμόν και αφιδρούσι και διαφορουμένους αρμόζουσι…» Πίν. 2. Οίνοι, που περιγράφονται στο έργο του Διοσκουρίδη "Περί ιατρικής ύλης" αβροτονίτης (πιθανόν από Absinthium ponticum L. ή Artemisia abrotonum L.) σε δυσπεψία, ανορεξία, υποχον-δριακούς πόνους ακορίτης (Acorus calamus L.), ο από γλυκυρρίζης σε πόνους του θώρακα και των πλευρών, διουρητικοί απίτης (Pirus communis L.-Rosaceae), ο των μεσπίλων (Crataegus tanacetifolia Pers. ή Mespilus azarolus Smith.-Rosaceae): παρασκευάζονται όμοια, προστίθεται και μέλι στυπτικοί, ευστόμαχοι αρωματίτης (παρασκευάζεται δια φοίνικος, ασπαλάθου, καλάμου, Κελτικής νάρδου) σε πόνους του θώρακα, των πλευρών, σε δυσουρία, σε παθήσεις των νεφρών και της ουροδόχου κύστεως, υπναγωγό. ασαρίτης (Asarum europeum L.- Aristolochiaceae) διουρητικό, σε υδρωπικία, ίκτερο αψινθίτης (συνήθως εξ αψινθίου Ποντικού: Artemisia absinthium L.- Compositae) ευστόμαχον, διουρητικόν, ανθελμινθικόν, εμμηναγωγόν δαυκίτης (Athamantha cretensis L. ή Ammi majus L.- Umbelliferae) εμμηναγωγό, άφυσο, αντι-βηχικό, αντισπασμωδικό, σε υστερία, σε πόνους του θώρακα δικταμνίτης εμμηναγωγό ελελιφασκίτης σε πόνους των νεφρών, της κύστεως, αντιβηχικό ελλεβορίτης (από μέλανα ελλέβορο) εκτρωτικό θυμβρίτης, θυμίτης, οριγανίτης, καλαμινθίτης, γληχωνίτης σε δυσπεψία, ανορεξία, υποχον-δριακούς πόνους κέδρινος, κυπαρίσσινος, ελάτινος, δάφνινος, πιτύινος, αρκεύθινος διουρητικοί, θερμαντικοί, υπο-στύφοντες κεδρίτης θερμαντικός, σε χρόνιο βήχα χωρίς πυρετό, σε πόνους του θώρακα και των πλευρών, σε έλκος, σε ωταλγίες, καθώς και σε δήγματα από θηρία και ερπετά κονυζίτης (Εrigeron viscosum L. ή Erigeron graveolens L. ή Inula brittanica- Compositae) θηριακός κυδωνίτης ή μηλίτης (προστίθεται και μέλι) στυπτικό, σε δυσεντερία μανδραγορίτης (από τον φλοιό της ρίζης ) υπνωτικό μελιτίτης (διαφέρει από τον οινομέλιτα, καθότι ο δεύτερος παρασκευάζεται από πεπαλαιωμένο οίνο και λίγο μέλι) ευστόμαχο και υπακτικό σε περιπτώσεις χρονίων πυρετών, διουρητικό, σε αρθρτιτικά και σε προβλήματα των νεφρών μυρσινίτης (Myrtus communis L.- Myrtaceae), τερμίνθινος (Pistacia terebinthus L.-Anacardiaceae), σχίνινος (Pistacia lentiscus L.-Anacardiaceae) σε αχώρας, εξανθήματα, πυορροούντα ώτα, ούλα, παρίσθμια, κατά του ιδρώτα μυρτίτης (από τα μαύρα μύρτα) στυπτικός, ευστόμαχος, μαυρίζει τα μαλλιά ο δια της αγρίας νάρδου (από ρίζα Valeriana sp.) άφυσο, ευστόμαχο, σε δυσουρία ο δια Συριακής νάρδου (Patrinia scabiosaefolia Fisch.) και Κελτικής (Valeriana celtica L.) και μαλαβάθρου (πιθανόν τα φύλλα της ινδικής νάρδου= Valeriana sp. ή Patrinia jatamansi Jones) σε ίκτερο, δυσουρία, σε παθήσεις των νεφρών και του ήπατος νεκταρίτης (από ρίζα Ελενίου = Inula helenium L.-Compositae) ευστόμαχον, διουρητικόν οινάνθινος (από το άνθος της αγρίας αμπέλου) σε ανορεξία ομφακίτης (παρασκευάζετo κυρίως στη Λέσβο) στυπτικό, ευστόμαχο, σε ειλεό πανακίτης (Ferula opopanax Spr., Opopanax chironium- Umbelliferae) σε σπασμούς, θλάσεις, σε βρα-δυπεψία, εμμηναγωγό, εκτρω-τικό πισσίτης (εκ πίσσης υγράς και γλεύκους) θερμαντικός, πεπτικός, ανακα-θαρτικός, σε άλγη κοιλίας, ήπατος, σπλήνα χωρίς πυρετό ρητινίτης (από την ρητίνη του πεύκου) σε κεφαλαλγίες, δυσεντερία, υδρωπικία, διουρητικός ροΐτης (από τους καρπούς της Punica granatum L.-Punicaceae=ρόδια) σε πυρετούς, διουρητικό, ευ-στόμαχον ροδίτης (από τους καρπούς της Rosa sp.- Rosaceae) σε πόνους του στομάχου χωρίς πυρετό, σε δυσεντερία σελινίτης, ανήθινος, μαραθίτης, πετροσελινίτης ορεξιογόνα, σε δυσουρία σκαμμωνίτης (από την ρίζα του Convolvulus scammonia L.-Convolvulaceae) χολαγωγό ο από της σκίλλης (Scilla maritima L.-Liliaceae) σε στομαχικά και κοιλιακά προβλήματα, σε ίκτερο, υδρω-πικία, δυσουρία κ. ά. υσσωπίτης (Εκ του Κιλικίου υσσώπου- Labiatae) σε παθήσεις του θώρακος και σε άσθμα, διουρητικό, εμμηνα-γωγό. φθόριος εμβρύων (από ελλέβορο ή άγρια σικύ ή σκαμμωνία ) εκτρωτικό χαμαιδρυίτης (Teucrium chamaedrys L.- Labiatae) θερμαντικός, κατάλληλος για σπασμούς, ίκτερο, βραδυπεψία Οι φαρμακοτεχνικές μορφές, που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες ήταν οι ακόλουθες: Αλοιφές. Στον Όμηρο αλοιφή ήταν το χοιρινό λίπος. Μύρα: ελαιώδη έλαια. Κηρωτές ή κηρωτά ή κηρώματα: είδος εμπλάστρου. Έμπλαστρα, επιθέματα: είδος αλοιφών. Τα έμπλαστρα με την σημερινή μορφή χρησιμοποιήθηκαν μετά τον 1ο μΧ. αιώνα. Μαλάγματα: καταπλάσματα με φυτικές κόνεις. Αποζέματα: φυτικά κατεργάσματα με έγχυση ή αφέψηση. Βάλανοι: είδος υποθετού. Γαργαρίσματα. Διαπάσματα: εύοσμοι κοσμητικές κόνεις για το πρόσωπο και το σώμα. Αρσικάκοσμα: αποσμητικά. Εκλεικτά: περιείχαν τα κύρια φάρμακα. Περιείχαν μέλι, οπότε ήταν γλυκά και παχύρρευστα. Επιχρίσματα: ψιμύθια για το πρόσωπο. Θυμιάματα: εγίνοντο με καύση αρωματικών ουσιών σε αναμμένα κάρβουνα. Ο ασθενής κάθετο σε διάτρητο κάθισμα και υφίστατο την αναθυμίαση. Καταπότια. Κολλύρια. Παραπαστά: κόνεις επιπάσεων. Πεσσοί: τεμάχιο υφάσματος ξαντό μάλλινο ή λινό ποτισμένο με το φάρμακο, το οποίο τοποθετείτο στις πληγές ή στις κοιλότητες του σώματος. Είδος υποθετού. Ποτήματα. Πταρμικά. Υποκλύσματα. Φθοΐσκοι ή τροχίσκοι. Τα σιρόπια δεν ήταν γνωστά στους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι αντ’ αυτών χρησιμοποιούσαν τα οξυμέλιτα. Εισήχθηκαν στη θεραπευτική από του Άραβες. Επίσης δεν γνώριζαν τα ιουλάπια, μια φαρμακοτεχνική μορφή, που εισήχθηκε στη θεραπευτική από τους Άραβες. Τα ιουλάπια ήταν ποτήματα, προερχόμενα από την διάλυση κόμμεως και καλαμοσακχάρου σε νερό. Η χρήση τους διατηρήθηκε μέχρι και τον 20ο αιώνα (Εμμανουήλ, 1931). Στην αρχαιότητα για τον καθορισμό των μονάδων αρχικά λαμβανόταν ως αφετηρία το ανθρώπινο σώμα. Ο Ιπποκράτης και οι μετά από αυτόν για μονάδες όγκου χρησιμοποίησαν τους όρους: χειροπληθής, χειροπληθιαίος (ό,τι γεμίζει το χέρι), δραγμίς, όσον λαμβάνεται από τρία δάκτυλα, «όσον αστράγαλον» (όσον το μέγεθος ζωικού αστραγάλου), «μαγίς» (ψίχουλο). Επίσης, γινόταν συγκρίσεις με κόκκους κέγχρου, φασιόλου «όσον κυάμου» και υπήρχαν και κάποιες αόριστες εκφράσεις, όπως «ολίγον», «πολύ» κλπ. Τα μέτρα και σταθμά ήταν διαφορετικά στις διάφορες πόλεις της Ελλάδος. Δοχείον μάζας χρησιμοποιούσαν το λιτραίον κέρας, το οποίο ήταν ένα κέρας που είχε καταστεί διαφανές δια ξέσεως και ήταν διηρημένο με χαραγές. Οι μονάδες βάρους και όγκου των αρχαίων Ελλήνων, όπως διαμορφώθηκαν τελικά και αναφέρονται από τον Διοσκουρίδη ήταν οι εξής: Πίν. 3. Μέτρα και σταθμά χρησιμιποιούμενα για την παρασκευή των φαρμάκων Μονάδες βάρους Γραμμάρια Κεράτιον Siliqua 0.189 Θέρμος= 2 κεράτια Lupinus 0.378 Όβολος= 3 κεράτια Obolus 0.598 Κύαμος αιγύπτιος= 1 ½ όβολοι - 0.852 Γράμμα= 2 όβολοι Scrupulum 1.137 Τριόβολον= 3 όβολοι Triobolon 1.794 Δραχμή, ολκή= 3 γράμματα Drachma 3.411 Κάρυον ποντικόν - 3.40 Κάρυον βασιλικόν - 13.644 Ουγγία= 8 δραχμές Uncia 27.88 Ξέστης = 1/6 λίτρας Sextans 54.58 Τέταρτον Quadrans 81.86 Λίτρα= 12 ουγγίες Libra 324.45 Μνά Mina 436.6 Μονάδες όγκου Λίτρα Κοχλιάριον, κόχλος _ 0.0046 Χήμη, κόγχη Concha 0.0114 Κύαθος Cyathus 0.0476 Μύστρον μέγα _ 0.068 Οξύβαφον Acetabulum 0.684 Τέταρτον Quartarius 0.137 Κοτύλη, τρυβλίον Hemina 0.274 Ξέστης Sextarius 0.547 Χοίνιξ _ 1.094 Χους Congius 3.282 Ούρνα Urna 13.130 Αμφορεύς, κεράμιον Amphora 26.260 Μετρητής Metreta 39.360 Οι δοσολογίες των φαρμάκων συνήθως αναγραφόταν σε δραχμές. Το μύστρον και το κοχλιάριον ήταν κυμαινόμενες μονάδες. Εκτός από φυτά, οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν και ζωικές δρόγες, καθώς και ορυκτά και ανόργανα συστατικά. Πίν. 4. Κυριώτερες ζωικές δρόγες των αρχαίων Ελλήνων Κανθαρίδες, βουπρήστιδες Θερμαντικό, κατά της λέπρας και των λειχήνων Όρχις κάστορος Σε γυναικείες νόσους Στέαρ χηνός και μυελός οστών Έκδοχα Γάλα γυναικείο Κατά της φθίσης Κηρός, πρόπολις Μέλι Γλυκαντικό, διαιτητικό, θεραπευτικό μέσο Ιχθυόκολλα Σε έμπλαστρα και σε "τετάνωθρα" (μάσκα) προσώπου Οίσυπος Η σύγχρονη λανολίνη Σκώληκες Παρασκευάζεται αλοιφή με λίπος από χήνα ή έλαιο Βδέλλες Πίν. 5. Ανόργανα και ορυκτά φάρμακα Αιθάλη λιβανωτού ή στύρακος Ακόνη Ναξία Είδος σμύριδος ή μίγμα σιδήρου. Σε αλωπεκία (επιχρίσεις) και εσωτερικώς με όξος σε επιληψία Άλας αιγύπτιο Σε αρθριτικά Άλας θηβαϊκό εμμηναγωγό Αλός άνθος (πιθανόν σόδα αναμεμιγμένη με εμπυρευματικές ουσίες) Σε κακοήθη έλκη των γεννητικών οργάνων, σε πυόρροια των ώτων Αλός άχνη (αφρός θαλάσσης επικαθή-μενος στους βράχους-περιέχει χλωριούχα και θειικά άλατα αποξηραμένα) Ίδια χρήση με το προηγούμενο Άλς, άλες (χλωριούχο νάτριο) Σε ατμόλουτρα, με μέλι ως καθαιρετικό, με έλαιο και αφέψημα κριθής σε υποκλυσμούς, σε οφθαλμικές παθήσεις, σε δήγματα ερπετών, σε ερυσίπελας, σε ωταλγίες κλπ. Άλμη (διάλυμα άλατος σε νερό) Στυπτικό, σε κλύσματα επί δυσεντερίας Άμμος (διαπυρωμένη από τον ήλιο) Σε αμμόλουτρα υδρωπικών Αντίσποδον και αντισπόδιον Είχε ιδιότητες μεταλλικών οξειδίων. Λαμβανόταν από την τέφρα μίγματος φύλλων μύρτου, κυδωνίων, σχίνου κλπ Αρμένιον (πιθανόν χαλκούχο ορυκτό-αζουρίτης ή άργιλος εμποτισμένη με άλας χαλκού) Δράση παρόμοια, αλλά ηπιώτερη της χρυσόκολλας Αρσενικόν ή αρρενικόν (κίτρινη σανδαράχη, As2S3) Καυστικό, εσχαρωτικό, αποψιλωτικό Ασβόλη, αιθάλη Στυπτικό, σε εγκαύματα, επουλωτικό σε έλκη Άσφαλτος Με χοίρειο στέαρ σε εγκαύματα, με θείο σε υποκαπνισμούς κατά της υστερίας Γη αμπελίτις ή φαρμακίτις Σε τριχοβαφές Γη ερετριάς (άργιλος ή κρητίς) Στυπτικό, μαλακτικό Γη κιμωλία (λευκή και ερυθρή γη) Με όξος κατά παρωτίδος, εγκαυμάτων και φλογώσεων Γη λημνία (ερυθρή άργιλος) «Η δε Λημνία λεγομένη γή έστιν εκ τινος υπονόμου αντρώδους αναφερομένη και μειγνυμένη αίματι αιγείω, ήν οι εκεί άνθρωποι αναπλάσσοντες και σφραγιζόμενοι εικόνι αιγός σφραγίδα καλούσιν….» Εμετικό, αντίδοτο δηλητηρίων, θερα-πευτικό πληγών. Γη μηλία (άργιλος) Κατά της λέπρας Γη πνιγίτις (άργιλλος) Δράση ανάλογη της κιμωλίας γης, αλλά ηπιότερη Γη σαμία (άργιλος ή κρητίς) Σε γυναικολογικές παθήσεις Γη χία (άργιλος) Ψιμύθιο για το πρόσωπο Γύψος (θειικό ασβέστιο) Με σιτάλευρο, ως ποτό, σε μητρορραγίες Διφρυγές (υπολείμματα από την εκκαμί-νευση χαλκού και ψευδαργύρου) Στυπτικό, ξηραντικό, επουλωτικό. Με τερεβινθίνη ή κηρωτή στη θεραπεία των αποστημάτων Θείον Σε υποκαπνισμούς επί υστερίας, σε επιχρίσεις κατά της λέπρας, με ρητίνη σε δήγματα από σκορπιούς Ινδικόν Σε έλκη Ιός σιδήρου (οξείδιο του σιδήρου) Στυπτικό σε υποθέματα σε λευκόρροια των γυναικών. Με όξος (οξικός σίδηρος) σε επιχρίσεις κατά του ερυσιπέλατος και σε αλοιφές κατά της αλωπεκίας Καδμεία ή πομφόλυξ (οξείδιο του ψευδαργύρου) Στυπτικό, επουλωτικό σε κακοήθη έλκη και στην οφθαλμιατρική Κεραμίτις (άργιλος) Ξηραντική σε πυώδη έλκη Κιννάβαρι (θειούχος υδράργυρος) Σε οφθαλμικές νόσους, στυπτικό και με κηρωτή σε εξανθήματα Κοράλλιον ή κουράλιον (ο εξ ανθρακι-κού ασβεστίου σκελετός του) Στυπτικό, επουλωτικό Κύανος (πιθανόν λαζούλιθος) Κατασταλτικόν, εσχαρωτικό Λεπίς στομώματος Καθαρτικό Λιθόκολλα (μίγμα κόνεως από παριανό μάρμαρο και ταυρόκολλας) Για ανακόλληση των βλεφαρίδων Λίθος αετίτης (οξυπυριτικόν ορυκτό) Σε αλοιφές επί επιληψίας Λίθος αιματίτης (ορυκτό οξείδιο του σιδήρου) Στυπτικό σε αιμοπτύσεις, οφθαλμικά νοσήματα και διουρητικό με οίνο Λίθος αλαβαστρίτης ή όνυξ (ίσως αλάβαστρο-θειικό ασβέστιο) Με κηρωτή σε στομαχικούς πόνους Λίθος αραβικός (λευκό μάρμαρο ή αραγωνίτης) Οδοντόσκονη Λίθος άσσιος (αγνώστου συστάσεως) Απισχναντικό, σε δοθιήνες Λίθος γαγάτης (φαιάνθραξ) Μαλακτικό, σε υποκαπνισμούς σε υστερικούς σπασμούς και σε αλοιφές κατά της ποδάγρας Λίθος γαλακτίτης (πιθανόν ανθρακικό ή φωσφορικό ασβέστιο) Σε οφθαλμικά αποστήματα Λίθος γεώδης (άργιλος) Στυπτικός, ξηραντικός, σε οφθαλμικές νόσους Λίθος θρακίας (σκληρός φαιάνθραξ) Ίδιες χρήσεις με τον γαγάτη λίθο Λίθος θυΐτης (φωσφορικόν αργίλιο) Σε οφθαλμικές νόσους Λίθος ίασπις (οξυπυριτικό ορυκτό άγνω-στης συστάσεως) Ωκυτόκιο μέσο, που έδεναν στο μηρό της επιτόκου Λίθος ιουδαϊκός (άγνωστης χημικής συστάσεως) Διουρητικό και σε νεφρολιθίαση Λίθος μαγνήτης (Fe3O4) Με μελίκρατο Λίθος μελιτίτης (πιθανόν αργιλούχο ορυκτό) Χρήσεις ανάλογες με τον γαλακτίτη Λίθος μεμφίτης (άγνωστης συστάσεως) Αναισθητικό εγχειρήσεων Λίθος μόροχθος (τάλκης ή στεατίτης) Σε πόνους της κύστης και σε αιμοπτύσεις Λίθος ο εν τοις σπόγγοις (ανθρακικό ασβέστιο) Με οίνο σε λιθίαση Λίθος οστρακίτης (πιθανόν όστρακο θαλασσίων ζώων ή κόκκαλο σουπιάς) Με οίνο ως ποτό για επίσχεση των εμμήνων, ψίλωθρο γυναικών (=αποτρι-χωτικό) Λίθος οφίτης (ένυδρο πυριτικό μαγνήσιο) Σε κεφαλαλγίες και οφιόδηκτους Λίθος πυρίτης (κατά τον Διοσκουρίδη ο χαλκοπυρίτης, κατά τον Πλίνιο ο μυλόλιθος) Αποκαθαρτικό Λίθος σεληνίτης (γύψος) Σε επιληψία Λίθος σχιστός (είδος αιματίτου) Σε ραγάδες και κήλη Λίθος φρύγιος (αργιλούχο ορυκτό ή ηφαίστειος σκωρία) Στυπτικό, εσχαρωτικό, με κηρωτή σε εγκαύματα Μελαντηρία (αμφίβολη η σύστασή του, ίσως ακάθαρτος θειικός σίδηρος των βυρσοδεψών) Χρήσεις, όπως και το μίσυ Μίλτος (σιδηρούχος άργιλος, κοκκινό-χωμα) Στυπτικό, σε έμπλαστρα Μίσυ (σιδηροπυρίτης, FeS2) Καθαιρετικό, στην παρασκευή εμπλά-στρων, με οίνο σε γυναικολογικές παθή-σεις και στην οφθαλμιατρική Μόλυβδος: πολλά είδη Μόλυβδος ο μεταλλικός Πεπλυμένος (μολυβδόσκονη με κάποιο οξείδιο) Κεκαυμένος (οξείδια του μολύβδου) Σκωρία μολύβδου (μίγμα οξειδίων του μολύβδου) Μολυβδοειδής λίθος (ίσως γαληνίτης) Ψιμύθιο (βασικός ανθρακικός μόλυβδος) Σάνδυξ (πυρωθέν ψιμύθιο) Μίνιο Μολύβδαινα (ασαφής η σύσταση, πιθα-νόν μίγμα από οξείδια μολύβδου, αργύ-ρου και ασβέστου) Σε επίδεση πληγών Αιμοστατικό επί κονδυλωμάτων και αιμορροΐδων Ισχυρότερος του προηγουμένου Στυπτικότερος του κεκαυμένου Ως η σκωρία Σε οφθαλμικά κολλύρια Ως το ψιμύθιο Χρωστική Σε νόσους της μήτρας, των ώτων κλπ Νίτρον και αρχαιότερα λίτρον (η ορυκτή σόδα και όχι το νιτρικό νάτριο ή κάλιο) Σε τροχίσκους, εισαγόμενους στα γεννη-τικά όργανα για σύλληψη Νιτρούχο ύδωρ Σε δερματικές νόσους, σε πεσσούς, σε αλοιφή στυπτική, σε κλύσματα, σε στοματοχρίσματα Αφρός νίτρου (ποτάσσα) Εσωτερικά σε κωλικούς, σε εγχύσεις σε νόσους των ώτων και εξωτερικά σε έμπλαστρα για λέπρα Όστρακα (κέραμοι ψημένοι) Με όξος σε κνησμό, εξανθήματα. Σε αλοιφή για τις χοιράδες Πομφόλυξ Χρήσεις, όπως και η καδμεία Σανδαράκη ερυθρή (As2S3) Καθαιρετικό. Σε σκόνη σε ωτίτιδες, με τερεβινθίνη σε αλωπεκία, με έλαιο σε φθειρίαση και σε καταπότια κατά του άσθματος. Συστατικό του καρικού φαρμάκου (αλοιφή για πληγές) Σανδαράκη ψευδής (είδος οξειδίου του μολύβδου) Σάπφειρος (δεν πρόκειται περί του πολυτίμου λίθου, αλλά για κάποιο ορυκτό με χαλκό) Ως ποτό σε σκορπιόδηκτους, σε κηλίδες του κερατοειδούς Σμύρις (λίθος) Σε ουλίτιδες και για καθαρισμό των οδόντων Στίμμι και στίβι (ορυκτός αντιμονίτης-Sb2S3) Επουλωτικό ελκών, με στέαρ κατά των εγκαυμάτων Στυπτηρία (αργιλούχα ορυκτά) Ουλίτιδες, σε φαγέσορες, ξηραντικό πληγών, στυπτικό, σε αιμορραγίες Σώρυ (πιθανόν ορυκτός θειικός χαλκός, ενέχων και ακάθαρτο θειικό σίδηρο με περίσσεια οξέος) Σε οδονταλγίες, τερηδόνα, για τα μαλλιά ως μαύρη βαφή Τέφρα κληματίνη (ανθρακικό κάλιο, προερχόμενο από την αποτέφρωση φυτών) Με όξος ως επιθέματα σε δήγματα από ερπετά και σκύλους και ως αντίδοτο σε δηλητηριάσεις από μύκητες Τρυξ (το ίζημα από παλαιό οίνο, ανθρακικό κάλιο και μεταλλική σκωρία) Σε τροχίσκους αντί σάπωνος, στυπτικό, αντιρρευματικό Υδράργυρος Δηλητήριο, διαβρωτικό. Αντίδοτο: γάλα Χαλκός: πολλά χαλκούχα φάρμακα Κεκαυμένος χαλκός Στυπτικό, εμετικό, επιπαστικό, επουλω-τικό Άνθος χαλκού (κάποιο οξείδιο) Επουλωτικό, σε αιμορροΐδες κλπ Χαλκίτις Εσχαρωτικό, αντιψωρικό κλπ Χάλκανθο, χαλκανθές, χαλκάνθη (θειικός χαλκός) Στυπτικό, ανθελμινθικό, εμετικό, εσχα-ρωτικό κλπ Χρυσόκολλα (πολλές ουσίες, ίσως μαλαχίτης) Μαλακτικό, ξηραντικό, σμηκτικό ούλων Ιός (βασικός ανθρακικός χαλκός) Εσχαρωτικό, επουλωτικό Ιός σκώληκος (οξείδιο του χαλκού) στυπτικό Λεπίς χαλκού (οξείδιο του χαλκού) Στυπτικό, επουλωτικό, στην οφθαλμο-λογία Σποδός (μεταλλικό οξείδιο) Σποδός κυπρίη (οξείδιο του χαλκού) Σποδός ιλλυρίη (οξείδιο του χαλκού) Σποδός χρυσίη μετά μίσυος (άγνωστο) Μέλαν το κύπριον (ίσως οξείδιο του χαλκού) Επουλωτικό σε οφθαλμικές νόσους, σε έμπλαστρα Επουλωτικό πληγών Σε έμπλαστρα γυναικολογικών παθήσεων Σε πεσσούς γυναικολογικών παθήσεων Ώχρα (ορυκτό από άργιλο και οξείδιο του σιδήρου) Στυπτικό, διαλυτικό φυμάτων και σαρκωμάτων Η σημαντικότερη φυσιογνωμία της ελληνο-ρωμαϊκής περιόδου ήταν ο Γαληνός (131-201 μ.Χ.). Γεννήθηκε στην Πέργαμο. Ταξίδευσε αρκετά και έτσι γνώρισε την θεραπευτική διαφόρων Σχολών. Εγκαταστάθηκε στη Ρώμη, όπου ίδρυσε επί της Ιεράς οδού κατάστημα, στο οποίο παρασκεύαζε ο ίδιος τα φάρμακα, σε αντίθεση με τους συγχρόνους συναδέλφους του, οι οποίοι δεν παρασκεύαζαν τα φάρμακα είτε από άγνοια, είτε από οκνηρία. Πειραματιζόταν στον εαυτό του και σε ζώα. Δεν περιέγραψε τα φυτά, απλώς τα κατονόμασε. Σημαντικές για την εποχή του ήταν οι έρευνές του για τις νοθείες των απλών φαρμάκων. Έκανε δοκιμασίες, που αφορούσαν τα φυσικά τους γνωρίσματα (χρώμα, οσμή, γεύση), αλλά και τη σύστασή τους. Πολυγραφότατος, από τα ιατρικά του έργα διασώθηκαν 83 γνήσια και μερικά αμφισβητούμενα. Τα βιβλία αυτά ήταν η βιβλιοθήκη του φαρμακείου του. Η θεωρία του για τη νόσο στηριζόταν στα τέσσερα στοιχεία του ανθρωπίνου σώματος, που αποτελείται όπως και όλο το σύμπαν από γη, ύδωρ, αέρα και πυρ. Τα στοιχεία αυτά αντιπροσωπεύουν τις τέσσερις ιδιότητες του σώματος: ψυχρό, υγρό, ξηρό, θερμό. Για να διατηρηθεί η υγεία τα ενάντια στοιχεία πρέπει να βρίσκονται ανά δύο σε ισορροπία., δηλ. θερμό με ψυχρό, ξηρό με υγρό, σε αντιστοιχία με τους τέσσερις χυμούς του σώματος, όπως τους περιέγραψε ο Ιπποκράτης. Τα διάφορα απλά φάρμακα (δρόγες) έχουν αυτές τις τέσσερις ιδιότητες σε ποικίλλουσα αναλογία. Κατά τον Γαληνό, πρέπει να χρησιμοποιείται ένας συνδυασμός από δρόγες, ο οποίος να έχει την ικανότητα να αποκαταστήσει την διαταραχθείσα ισορροπία. Έτσι, ο Γαληνός παρασκεύαζε σύνθετα φάρμακα (με πολλές δρόγες), το οποία είχαν τις τέσσερις αυτές ιδιότητες στον κατάλληλο βαθμό, ώστε να επανέλθει η ισορροπία των χυμών του οργανισμού. Το αποτέλεσμα ήταν να οδηγηθεί στην πολυφαρμακία. Μετά τον Γαληνό, η πρόοδος της θεραπευτικής επιβραδύνεται, διότι οι θεράποντες ιατροί και συγγραφείς αρκούνται σε παλαιότερα ιατρικά έργα, τα οποία αντέγραφαν. Έτσι σήμερα υπάρχουν Βυζαντινοί Κώδικες, που περιέχουν τα έργα των αρχαίων. Συχνά βρίσκουμε και δικές τους προσθήκες. Πολλοί βυζαντινοί ενσωμάτωσαν στα έργα τους κείμενα των παλαιοτέρων, όπως π.χ. ο Ορειβάσιος (4ος μ. Χ. αιών) στο έργο "Εβδομηκοντάβιβλος", στα κεφάλαια ι-ιε΄, αναφέρει τα φάρμακα, τις παρασκευές τους και τις δράσεις τους, όπως ανευρίσκονται στα έργα του Διοσκουρίδη και του Γαληνού. Επίσης, ο Αέτιος ο Αμιδηνός (6ος μ. Χ. αιών) στον 13ο Λόγο του αντέγραψε με ελάχιστες τροποποιήσεις τα "Αλεξιφάρμακα" του Νίκανδρου του Κολοφώνιου (2ος π. Χ. αιών), όπου περιγράφονται αντίδοτα δηλητηρίων. Δρόγες, που δεν γνώριζαν οι αρχαίοι Έλληνες και εισήχθηκαν αργότερα στη θεραπευτική είναι οι ακόλουθες: Καφουρά, άμπαρ, που είναι πιθανόν νοσώδη συγκρίματα κητών της Ινδικής θάλασσας και χρησιμοποιείτο ως τονωτικό της καρδιάς και της κεφαλής), μόσχος, ξηρανθέν έκκριμα από αδένα άρρενος ζώου της Κ. Ασίας, ισχυρό αντισπασμωδικό, λόγω μιας ετεροκυκλικής κετόνης που περιέχει. Οι δρόγες αυτές προέρχονται από τους Άραβες. Επίσης, οι αρχαίοι Έλληνες αγνοούσαν τα καρυόφυλλα (Jambosa caryo-phyllus Sprengel et Niedenzu- Myrtaceae). Οι πρώτες πληροφορίες για την χρήση τους ανάγονται στην εποχή του Μεγ. Κων/νου. Στον πίνακα που ακολουθεί παρατίθενται δρόγες, οι οποίες αναφέρονται στα έργα του Ιπποκράτη, του Διοσκουρίδη και αναγράφονται στην Ελληνική Φαρμακοποιία Ι, καθώς και σε μια ανεπίσημη Φαρμακοποιία, που τυπώθηκε στη Σμύρνη το 1835. Η πρώτη στήλη με τα ονόματα των δρογών είναι καταγραφή των φυτών, που αναφέρονται στο έργο του βυζαντινού Συμεώνος Σηθ (11ος μ. Χ. αιών) «Σύνταγμα κατά στοιχείον περί τροφών δυνάμεων» ΔΡΟΓΗ Ιππο-κράτης Διοσκου-ρίδης Ε.Φ. Ι (1837) Ε.Φ. 1835 Κυριώτερες χρήσεις Αμυγδαλέλαιο Amygdalus communis L. + + + + Αποφρακτικόν ήπατος Άμυλο Amylum + + + + Συστατικό εμπλάστρων Άνηθο Anethum graveolens L. + + + + Ευστόμαχον, υπναναγωγό Άνισο Pimpinella anisum L. + + + + Γαλακταγωγό Ασπάραγοι Asparagus sp. + + _ _ Εμμηναγωγό Βάλσαμο Balsamodendron gileadense _ + + + Σε δήγματα ιοβόλων ζώων Βασιλικός Ocimum basilicum L. + + + + Υπναγωγό, σε καρδιαγγειακές παθήσεις Βούγλωσσο Anchusa sp. _ + + + Διουρητικό Γογγύλια Bunias erucago L. + + + _ Διουρητικά, ορεκτικά Γλήχων Mentha pulegium L. _ + _ + Εμμηναγωγό Δαύκος Daucus carotta L. + + + _ Διουρητικό, υπακτικό Ζιγγίβερις Zingiber officinalis L. _ + + _ Αφροδισιακό, διαφορητικό Ηδύοσμος Mentha viridis L., M. spicata L. + + + + Ορεκτικό, ανθελμινθικό Θρύμβος Satureja thymbra L. + + + + Διουρητικό, χολαγωγό, Εμμηναγωγό Ίντυβο= κιχώριο Cichorium sp. _ + + + Αποφρακτικόν ήπατος Ίον Viola tricolor + _ + + Σε επιληψίες και άλγη εντέρων Κυδώνια Cydonia oblonga Mill. _ + + + Διουρητικό, αντιδιαρροϊκό Κάρυα Juglans regia L. + + + + Ανθελμινθικό Κολοκυνθίς Colocynthis sp. + + + + Καθαρτικό Κράμβη Brassica cretica Lam., Lepidium sp. + + + + Καθαρτικό, διουρητικό Κίτρα Citrus aurantium _ + + _ Αντίδοτο δηλητηρίων, εκτρωτικόν Κάρδαμο Lepidium sativum L., Nasturtium sp. + + + + Σε άσθμα Κάππαρις Capparis spinosa L. _ + _ + Σε οδονταλγίες, εμμηναγωγό Κρόμμυα Allium cepa L. + + _ + Διουρητικό Κιννάμωμο Cinnamomum ceylanicum L. + + + + Αντίδοτο δηλητηρίων, εμμηναγωγό, εκτρωτικό Κύμινο Cuminum cyminum L. + + + + Αιμοστατικό σε ρινορραγίες Κορίανδρος Coriandrum sativum L + + + + Ανθελμινθικό, αιμοστατικό Κρόκος Crocus sativum L. + + + + Διαφορητικό, αφροδισιακό Κρίνος Lillium candidum L. + + + + Μαλακτικό Κάνναβις Cannabis sativa L. + + + + Παραισθησιογόνο Λάδανο Cistus creticus L. _ + + + Στυπτικό σε τριχόπτωση, μαλακτικό Λεπτοκάρυα Corylus avellana L. _ + + _ Αντίδοτο Λίβανο Boswellia carteri Birdw., Olibanum thus _ + + + Σε βήχα και ρευματισμούς Μαρούλι= θριδακίς Lactuca virosa, L. sativa + + + + Σε διακαείς πυρετούς Μαλάχη Μalva sp. + + + + Σε φλεγμονές από δήγματα σφηκών Μελάνθιο Nigella sativa sp. + + + + Ανθελμινθικό, αντιρρευματικό Μελισσόφυλλο Melissa officinalis L. _ + + + Ωφελεί το φλέγμα Μάραθρον Foeniculum vulgare Mill. + + + + Γαλακταγωγό, εμμηναγωγό Μήκων η λευκή, η ερυθρά Papaver somniferum L.ssp. album, Papaver somniferum L.ssp. glabrum + + + + Υπναγωγό, αντιβηχικό Μυρσινόκοκκοι Myrtus communis L. + + + + Σε δήγματα σκορπιών, σε οδονταλγίες Μαστίχη Pistacia lentiscus _ + + + Καθάρσιον Μέσπιλα Crataegus tanacetifolia _ + + + Υπακτικό Νάρκισσος Narcissus serotinus + + _ _ Επουλωτικό, πρόληψη ρευματισμών Νυμφαία Nymphaea alba L. _ + + + Κατάπλασμα σε φλεγμονές Ξυλοκέρατα Ceratonia siliqua L. _ + + + Ρωννύουν τον στόμαχο Ξυλαλόη= αγάλλοχον Aloexylon agallochum Lour. _ + + + Αποφρακτικόν ήπατος Πέπερι Piper nigrum L. + + + + Διουρητικόν, αντισυλληπτικό Πήγανος Ruta graveolens L. + + + + Εκτρωτικό, αποφρακτικόν ήπατος, σε δήγματα έχιδνας Πιστάκια Pistacia sp. _ + + + Σε δήγματα ιοβόλων ζώων Πράσον Allium porrum L. _ + + + Σε αιμορροΐδες Ροιά Papaver rhoeas L. + + + + Διουρητικό, σε ηπατικά νοσήματα Άγρια ροιά Punica granatum + + + _ Αντιδιαρροϊκόν Ραφανίς Raphanus armoracia L. + + + + Διουρητικόν, υπακτικό Σέλινο Apium graveolens L. _ + + + Διουρητικόν, άφυσον, εμμηναγωγό Σεύτλο Beta vulgaris L. _ + + + Αποφρακτικόν ήπατος Σήσαμο Sesamum orientale L. + + + + Εμμηναγωγό, αποφρακτικόν ήπατος Σκόροδο Allium sativum L. + + + + Διουρητικό, σε αρθρίτιδες, σε λέπρα, σε δήγματα ιοβόλων ζώων Σίναπι Brassica nigra L. _ + + + Σε λέπρα, θυμιώμενο διώκει τους όφεις Σάμψυχο Origanum majorana L. _ + + + Σε δήγματα σκορπιών, σε κεφαλαλγίες Σπάρτος Spartium junceum L. _ + _ + Καθαρτικό Στιχάς Lavandula stoechas L. - + + _ Ρωννύει τα σπλάχνα Συμπερασματικά μπορεί να διατυπωθεί η άποψη ότι οι αρχαίοι Έλληνες με βάση το πείραμα και την παρατήρηση, με κριτικό πνεύμα και επιστημονική θεώρηση επέλεξαν από το φυσικό περιβάλλον εκείνες τις δρόγες, που η χρήση τους υπήρξε διαχρονική, η δε μελέτη τους με τα σύγχρονα επιστημονικά μέσα τεκμηριώνει την ορθή επιλογή τους. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Berendes J., 1902, Des Pedanies Dioskurides aus Anazarbos Arneimittellehre, Stuttgart, ανατύπωση Wiesbaden 1970. Ελληνική Φαρμακοποιία, 1835, (ερανισθείσα εκ διαφόρων λατινικών και γαλλικών χημικοφαρμακευτικών Συγγραφέων) Μέρος πρώτο. Λεξικόν της Φαρμακοποιίας. Σμύρνη. Εμμανουήλ Ε., 1931, Φαρμακοποιία-Φαρμακοτεχνία, Αθήνα. Εμμανουήλ Ε., 1948, Ιστορία της Φαρμακευτικής. Πυρσός, Αθήνα. Galen, 1979, On the Natural Faculties, Introduction, p. IX-XL, Loeb Classical Library, Harvard University Press. Κυριακόπουλος Π., 1983, Η ιπποκρατική φιλοσοφία και οι επιδράσεις σ’ αυτή των προσωκρατικών. Διατριβή επί διδακτορία. Ιωάννινα. Λάνδερερ Ξ., 1837, 1868, Ελληνική Φαρμακοποιία Ι, Αθήνα. Λυπουρλής Δ., 1983, Ιπποκρατική ιατρική. Διατριβή επί διδακτορία.Θες/νίκη. Σκαλτσά Ε., Φιλιάνος Σ., 1992, Συμεώνος Σηθ: "Σύνταγμα κατά στοιχείον περί τροφών δυνάμεων". Φαρμακογνωστική εκτίμηση . 5ο Παν/νιο Συνέδριο Ιστορίας, Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας των Ιατρικών Επιστημών, Κως, Σεπτέμβριος. Théophraste, 1988, Recherches sur les plantes. Tome I, Introduction. p. VII-LIV. Ed. Les belles lettres. Tschirch A., 1933, Handbuch der Pharmakognosie, Abteilung III, Band I, Leipzig. Χατζηιωάννου Δ. Ε., 1981, Συμβολή εις την μελέτην των παρ’ Ομήρω φαρμάκων και της αντιλήψεως υγιεινής δια της καθαριότητος. Διατριβή επί διδακτορία. Αθήνα. Wellmann M., 1958, Pedanii Dioscuridis Anazarbei De Materia Medica. Vol.I-III. Berlin.

Συγγραφικό έργο Νικήτα Λιανέρη

Συγγραφικό έργο Νικήτα Λιανέρη

1.καταγωγή και η εξέλιξη του ανθρώπου

Κύριος Συγγραφέας: Λιανέρης, Νικήτας Ν. Εκδοτικός Οίκος: Καρδαμίτσα Έτος έκδοσης: 1987 Σελίδες: 103

2.Η προϊστορία στην αρχαιότητα

Εκδόσεις: Τροχαλία Η προϊστορία συχνά ταυτίζεται με την αρχαιολογική έρευνα, και τούτο επειδή η αντικειμενική αποκατάσταση του παρελθόντος των λαών χωρίς γραφή οφείλει, εξ ορισμού, να βασιστεί κυρίως στη μελέτη των υπολειμμάτων του υλικού τους πολιτισμού. Αλλά όσο είναι μάταιο να πιστεύουμε ότι μπορούμε να μάθουμε τα πάντα σχετικά με τους προϊστορικούς προγόνους μας, άλλο τόσο είναι αφελές να προσπαθούμε να κατανοήσουμε έστω τμηματικά, αλλά ουσιαστικά – ορισμένες πτυχές των τρόπων ζωής τους, βασιζόμενοι αποκλειστικά και μόνο στην εσωτερική λογική των αρχαιολογικών δεδομένων. Οι ερμηνευτικές διανοητικές μας διαδικασίες δεν μπορούν να ενεργοποιηθούν δίχως τη συνδρομή μιας εξωτερικής γνώσης αναφοράς που μας προσφέρει η εθνολογία αλλά και η ιστορία. Η προϊστορική γνώση είναι το συμπέρασμα του διαλόγου μεταξύ των αρχαιολογικών δεδομένων και των εθνολογικών και ιστορικών παρατηρήσεων. Όμως στο 18ο αιώνα, πολύ πριν την έναρξη της συστηματικής αρχαιολογικής έρευνας, παρατηρούμε ότι η κοινωνική φιλοσοφία του δυτικού πολιτισμού προσπαθεί να διατυπώσει ένα στοιχειώδη, αλλά θεμελιακό προϊστορικό λόγο, τον οποίο θα κληρονομήσει αυτούσιο η μετέπειτα προϊστορική επιστήμη, στηριζόμενη μόνο στα εθνολογικά δεδομένα που είχε στη διάθεσή της. Εύκολα διαπιστώνουμε ότι οι διαφωτιστές δεν έκαναν τίποτε άλλο παρά να εντάξουν τα δεδομένα αυτά σε ένα κοινωνικό, οικονομικό και τεχνολογικό εξελικτικό σχήμα, που δανείστηκαν από την ελληνιστική αρχαιότητα. Αλλά πως αυτή η αρχαιότητα κατάφερε ερήμην της αρχαιολογίας και της εθνολογίας να κατασκευάσει το σχήμα τούτο, το οποίο αποτελεί συγχρόνως τα θεμέλια και τα θεωρητικά πλαίσια της σύγχρονης προϊστορίας; Όλοι οι λαοί, εγκλωβισμένοι μεταξύ της απόκρυφης επιθυμίας για γνώση και των ορίων της προφορικής τους μνήμης, ανακάλυψαν το μύθο για να λύσουν άπαξ δια παντός το μυστήριο της καταγωγής τους. Όμως με την εμφάνιση της ορθολογικής σκέψης οι βεβαιότητες του μύθου φάνηκαν ανεπαρκείς και απατηλές. Η σκέψη αυτή προσπάθησε μέσα από τα καθαρτικά της φίλτρα να μετατρέψει το μύθο σε ιστορική γνώση. «Το είδος τούτο της διανοητικής δραστηριότητας, μοναδικό στο σύνολο του αρχαίου κόσμου, το οποίο μας έδωσε τις πρώτες ορθολογικές αποκαταστάσεις του προϊστορικού παρελθόντος της πολιτισμένης ανθρωπότητας, βασισμένες αποκλειστικά στη μυθική διήγηση και στην ορθολογική της εξήγηση» θα επιχειρήσει να σκιαγραφήσει η ανά χείρας μονογραφία. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Μέρος πρώτο

Θηριώδης βίος και προϊστορία

Κεφάλαιο πρώτο : η θεωρία του Δικαίαρχου

Κεφάλαιο δεύτερο : η προϊστορία του Δημόκριτου

Κεφάλαιο τρίτο : η εθνολογία του Αγαθαρχίδη

Μέρος δεύτερο

Θηριώδους βίου προϊστορία

Κεφάλαιο τέταρτο : η μεταμόρφωση ενός μύθου

Κεφάλαιο πέμπτο : η μεταμόρφωση ενός μύθου ή η παραμόρφωση μιας ιστορίας

Κεφάλαιο έκτο : Πρωταγόρας, Πολιτικός, Νόμοι

3.Ο πόλεμος στη Νεολιθική.

Διμήνι: η λογική ενός μνημείου,

Αθήνα: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ, 2003, 114 pp.

[War in the Neolithic Age. Dimini: the logic of a monument – Der Krieg in der Neolithischen Zeit. Dimini: die Logik eines Denkmals]

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ:

Στην παρούσα εργασία θα επιχειρήσουμε, κατ' αρχάς, να αποκαταστήσουμε τη μορφή και τη λειτουργία του αρχιτεκτονικού συμπλέγματος του νεολιθικού Διμηνιού, το οποίο θεωρούμε ότι, όπως παραδόθηκε και εγκαταστάθηκε στην αρχαιολογική φιλολογία, δεν ανταποκρίνεται σε καμιά ιστορική ή αντικειμενική πραγματικότητα. Η αποκατάσταση της μορφής, με την οποία θα ασχοληθούμε στο πρώτο μέρος, μας υποχρεώνει να επανασκάψουμε τη θέση με σκοπό την επαναστρωματογράφηση των διαφόρων αποκαλυμμένων αρχιτεκτονικών δομών (περίβολοι, οικίες κλπ.), αφού η τακτοποίησή τους στο χώρο και οι σχέσεις μεταξύ τους εξαρτώνται προπάντων από το χρόνο της κατασκευής τους.

Μεταφράσεις

1.CAUVIN JACQUES

ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΩΝ ΘΕΟΤΗΤΩΝ, ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ

Η επανάσταση των συμβόλων στη Νεολιθική εποχή

Μετάφραση: Σοφία Πρέβε

Επιμέλεια: Ν. Λιανέρης, Κ. Κόπακα

Χαρακτηριστικά: 17x24 εκ, σελ. 364

Πρώτη έκδοση: 2004

Τρέχουσα έκδοση: 2005

Τίτλος πρωτοτύπου: "Naissance des divinites, naissance de l'agriculture. La revolution des symboles au Neolithique",

CNRS editions, 2nd edition, 1997

Περιγραφή βιβλίου

Μετά από μια μακρά περίοδο, στη διάρκεια της οποίας η επιβίωση του ανθρώπου στηριζόταν αποκλειστικά στο κυνήγι και στην τροφοσυλλογή, σημειώθηκε μια αποφασιστική καμπή στην ανθρώπινη ιστορία με την εμφάνιση των πρώτων μόνιμα εγκατεστημένων σε χωριά κοινοτήτων και, στη συνέχεια, με την εμφάνιση της γεωργίας και της κτηνοτροφίας: δύο νέων τρόπων παραγωγής που θα επικρατήσουν ως θεμέλια των σύγχρονων δικών μας κοινωνιών. Η συγκεκριμένη μετάλλαξη, η οποία ονομάστηκε Nεολιθική Επανάσταση, συνέβη για πρώτη φορά στην Εγγύς Ανατολή.Στην παρούσα μελέτη για την προέλευση της γεωργίας και την εξάπλωση των πρώτων παραγωγικών κοινωνιών έξω από τη Συροπαλαιστίνη, ο Jacques Cauvin μας ενημερώνει για τις τελευταίες αρχαιολογικές και διεπιστημονικές ανακαλύψεις, εντάσσοντάς τις συγχρόνως σε μια ιστορική προοπτική.Εάν πράγματι οι ρίζες της σημερινής κατάστασης της ανθρωπότητας, όσον αφορά τους πολιτισμούς αλλά και τους τρόπους ζωής και παραγωγής, βρίσκονται στη Nεολιθική Επανάσταση, είναι επόμενο ο συγγραφέας να διερωτάται ακριβώς για τη φύση και τις αιτίες της μεγάλης αυτής αλλαγής. Τα οικονομιστικά μοντέλα, που πάντοτε θεωρούσαν την παραγωγή της τροφής ως απάντηση σε βιολογικές, δημογραφικές και οικολογικές πιέσεις, εγκαταλείπονται χάριν μιας πραγματικής πολιτισμικής μετάλλαξης, της Επανάστασης των Συμβόλων, που είχε προηγηθεί της αποφασιστικής εκείνης στιγμής στην ιστορία μας.O προϊστοριολόγος Jacques Cauvin υπήρξε διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας (CNRS) της Γαλλίας. Από το 1958 αφιέρωσε τις έρευνές του στην εμφάνιση των πρώτων χωριών, της γεωργίας και της κτηνοτροφίας στην Εγγύς Ανατολή. Διηύθυνε πολλές αρχαιολογικές ανασκαφές στον Λίβανο, τη Συρία και την Τουρκία. Περιεχόμενα βιβλίου

ΜΕΡΟΣ Α:

ΟΙ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ

1. Φυσικό περιβάλλον και ανθρώπινοι πολιτισμοί στις παραμονές της Νεολιθικής Εποχής

2. Τα πρώτα προ-αγροτικά χωριά: η Νατούφια περίοδος

3. Η Επανάσταση των Συμβόλων και οι απαρχές της νεολιθικής θρησκείας

4. Οι πρώτοι αγρότες: κοινωνικο-πολιτιστικό πλαίσιο

5. Οι πρώτοι αγρότες: στρατηγικές επιβίωσης

6. Γεωργία, δημογραφία, κοινωνία: ένας απολογισμός

7. Η Νεολιθική Επανάσταση: μια διανοητική μετάλλαξη

ΜΕΡΟΣ Β: ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗΣ ΔΙΑΔΟΣΗΣ

8. Γεωγραφικό και χρονολογικό πλαίσιο της πρώτης διάδοσης

9. Η γέννηση ενός πολιτισμού στη βόρεια Συροπαλαιστίνη και η νεολιθικοποίηση της ανατολικής Ανατολίας

10. Η διάδοση της Νεολιθικής στην κεντρική και τη νότια Συροπαλαιστίνη

11. Τα συμβολικά δεδομένα της νότιας Συροπαλαιστίνης

12. Η δυναμική ενός επεκτατικού πολιτισμού

ΜΕΡΟΣ Γ: Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΞΟΔΟΣ

13. Η σύγχρονη προβληματική της νεολιθικής διάδοσης

14. Η ολοκλήρωση της νεολιθικοποίησης στον «πυρήνα της Συροπαλαιστίνης»

15. Η άφιξη των γεωργών στα παράλια και στην Κύπρο

16. Η προώθηση προς ανατολάς των μόνιμα εγκατεστημένων γεωργών: η ανατολική Τζαζίρα και η Συριακή Έρημος

17. Ο ποιμενικός νομαδισμός

18. Υποθέσεις για τη διάδοση της Νεολιθικής 2.Ασσυριολογία

Καρδαμίτσα Συγγρ.Garelli, Paul Μεταφρ. : Λιανέρης, Νικήτας Ν. Επιμελ. : Ιατρού, Μαρία 145Σελ. Μαλακό εξώφυλλο 18χ12 έτος εκδόσεως : 1995 Αθήνα Γλώσσα : Ελληνικά, Γλώσσα Πρωτοτύπου : Γαλλικά Μετάφραση από τα : Γαλλικά

3.Οι θρησκείες της προϊστορίας

Συγγραφέας: Leroi - Gourhan, Andre

Μεταφραστής: Λιανέρης, Νικήτας Ν.

Αρ. Σελίδων: 208

Εκδόσεις: Καρδαμίτσα

Χρονολογία έκδοσης:1993

Μέγεθος: 24χ17

Εξώφυλλο: Μαλακό εξώφυλλο

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ:

Διακρίνουμε την παλαιολιθική θρησκεία μόνο μέσα σ' ένα αμυδρό ημίφως. Το μόνο πράγμα που θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε, εκτός από μια γενική αρχή συμπληρωματικότητας μεταξύ μορφών με διαφορετική σεξουαλική αξία, είναι ότι οι παραστάσεις καλύπτουν ένα σύστημα εξαιρετικά πλούσιο και πολύπλοκο, πολύ πιο πλούσιο και πολύ πιο πολύπλοκο απ' ό,τι φανταστήκαμε. Νικήτας Λιανέρης στην Εισαγωγή του Andre Leroi-Gourhan, όπ.π., σελ. 25: «Η συμπεριφορά αυτή προσβάλλει όχι μόνο τους παλαιολιθικούς αλλά και τους Πυγμαίους ή τους Βουσμάνους οι οποίοι σίγουρα θα εξαγριώνονταν πραγματικά, αν ποτέ διάβαζαν ότι ένας κυνηγός στα πολύ παλιά χρόνια, όταν τον κυρίευε η πείνα, έμπαινε στην σπηλιά της γειτονιάς του και ζωγράφιζε βιαστικά ένα θανάσιμα κτυπημένο βίσονα, απόλυτα βέβαιος ότι σε λίγο θα είχε έναν αληθινό βίσονα νεκρό στην άκρη του ακοντίου του.» Αρ. Σελίδων: 208 Εκδόσεις:Καρδαμίτσα Χρονολογία έκδοσης:1993 ISBN:960-7262-12-3 Μέγεθος: 24χ17 Εξώφυλλο: Μαλακό εξώφυλλο

παραγωγή ασβεστιτικών μαρμάρων στα Ταλαία Όρη

∆ελτίο της Ελληνικής Γεωλογικής Εταιρίας τοµ. XXXVI, 2004 Πρακτικά 10ου ∆ιεθνούς Συνεδρίου, Θεσ/νίκη Απρίλιος 2004 Bulletin of the Geological Society of Greece vol. XXXVI, 2004 Proceedings of the 10th International Congress, Thessaloniki, April 2004

ΕΠΙ∆ΡΑΣΗ ΤΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ∆ΟΜΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΑΤΟΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (ΑΣΒΕΣΤΙΤΙΚΩΝ ΜΑΡΜΑΡΩΝ) ΣΤΑ ΤΑΛΑΙΑ ΟΡΗ (ΒΟΡΕΙΑ–ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΚΡΗΤΗ)

∆. Γαλανάκης και Μ. Βιδάκης

ΙΓΜΕ, Μεσογείων 70, 115 27 Αθήνα, e-mail: galanakis@igme.gr

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η µελετηθείσα περιοχή των Ταλαίων ορέων, στη Βόρεια–Κεντρική Κρήτη, δοµείται από σχηµατισµούς της αυτόχθονης γεωτεκτονικής σειράς της Ιονίου ζώνης. Οι σχηµατισµοί αυτοί έχουν υποστεί έντονη πτυχωσιγενή και επωθητική τεκτονική καταπόνηση, µε αποτέλεσµα τη δηµιουργία µιας µεγάλης κατακεκλιµένης πτυχής, στα Τάλαια όρη και τον έντονο κατακερµατισµό των πετρωµάτων.

Συνέπεια αυτού του έντονου τεκτονισµού είναι ο χαµηλός συντελεστής αποληψιµότητας, σε όλα τα λειτουργούντα λατοµεία µαρµάρων της περιοχής, ο οποίος επιβαρύνεται επί πλέον από τα έντονα φαινόµενα καρστικοποίησης που παρατηρούνται σε όλο το πάχος των ανθρακικών πετρωµάτων. 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η οροσειρά των Ταλαίων ορέων βρίσκεται στη Βόρεια-Κεντρική Κρήτη και εκτείνεται µε διεύ- θυνση Α-∆ περίπου, µεταξύ της οροσειράς της Ίδης και της θάλασσας προς βορά, µε µέγιστο υψό- µετρο 1.083 m. Η οροσειρά αυτή δοµείται κατά το µεγαλύτερο ποσοστό από σχηµατισµούς της αυ- τόχθονης σειράς της Ιονίου ζώνης, οι οποίοι έχουν υποστεί έντονη πτυχωσιγενή επίδραση µε αποτέλεσµα τη δηµιουργία µιας µεγάλης κατακεκλιµένης µεγαπτυχής, µε άξονα Α-∆ περίπου (Φυ- τρολάκης 1980, Βιδάκης κ.ά 1994). Κατά την τοποθέτηση σε µεταγενέστερο στάδιο των τεκτονικών καλυµµάτων που κινούνταν από ΒΑ διευθύνσεις, κόπηκε το ανεστραµµένο σκέλος της πτυχής και είτε κινήθηκε προς νότο µαζί µε τα υπερκείµενα τεκτονικά καλύµµατα, είτε σύµφωνα µε τις δικές µας απόψεις βυθίστηκε στο χώρο του σηµερινού Κρητικού Πελάγους. Η έλευση και τοποθέτηση των τεκτονικών αυτών καλυµµάτων έγινε κατά το Κατώτερο-Μέσο Μειόκαινο (τέλος Βουρδιγαλίου) που αποτελεί και το τέλος της πτυχογόνου τεκτονικής δράσης (Φυ- τρολάκης 1980). Οι προαναφερόµενες κινήσεις είχαν ως αποτέλεσµα τον ισχυρό τεκτονισµό των ανθρακικών πε- τρωµάτων µε συνέπεια το χαµηλό συντελεστή αποληψιµότητας σε όλα τα λειτουργούντα λατοµεία µαρµάρων της περιοχής, που επιβαρύνεται επί πλέον και από την έντονη καρστικοποίηση. 2 ΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ∆ΟΜΗ Η περιοχή των Ταλαίων ορέων δοµείται κατά το µεγαλύτερο τµήµα της από σχηµατισµούς µιας αυτόχθονης γεωτεκτονικής σειράς (ενότητα των πλακωδών ασβεστόλιθων) (Σχήµα 1) η οποία πα- ρουσιάζει οµοιότητες που µπορούν να την κατατάξουν στην Ιόνιο ζώνη των εξωτερικών Ελληνίδων. Παρουσιάζει όµως και διαφορές όπως η χρονική διαφοροποίηση που παρατηρείται ως προς την έναρξη και λήξη της πελαγικής ιζηµατογένεσης και της ιζηµατογένεσης του φλύσχη, καθώς και η απουσία των µεγάλου πάχους εβαποριτών της Ιονίου ζώνης. Οι διαφορές αυτές µπορούν να δικαι- ολογηθούν µε την ύπαρξη ενός εκτεταµένου γεωσυγκλίνου στον ευρύτερο χώρο της ∆υτικής Ελλάδος-Κρήτης-∆ωδεκαννήσου, που χωριζόταν σε µικρότερες λεκάνες ιζηµατογένεσης µε παρόµοια λιθοφασική, αλλά όχι ταυτόχρονη εξέλιξη. Η αυτόχθονη σειρά στη µελετηθείσα περιοχή είναι πτυχωµένη και ανεστραµµένη, µε αποτέλεσµα οι νεότεροι σχηµατισµοί να αποτελούν τη βάση της σειράς και οι παλαιότεροι την κορυφή. Page 2 3 2.1 Φυλλιτική-Χαλαζιτική σειρά Η Φυλλιτική – Χαλαζιτική σειρά στην περιοχή των Ταλαίων ορέων, αποτελεί το υπόβαθρο των ανθρακικών ιζηµάτων της περιοχής και έχει υποστεί την ίδια αναστροφή µε αυτά. Αυτό έχει ως α- ποτέλεσµα να είναι η µοναδική θέση στην Κρήτη που η Φυλλιτική - Χαλαζιτική σειρά εµφανίζεται ως υποκείµενη των πλακωδών ασβεστολίθων (Βιδάκης κ.ά 1994), ενώ στις υπόλοιπες εµφανίζεται πά- ντα επωθηµένη επί των πλακωδών ασβεστολίθων ή επί του µεταφλύσχη τους ή ειδικά στην περιο- χή των Λευκών ορέων επί του τεκτονικού καλύµµατος Οµαλού (ενότητα Τρυπαλίου) (Βιδάκης κ.ά 1987). Η Φυλλιτική-Χαλαζιτική σειρά στην περιοχή µελέτης συνίσταται από εναλλαγές σχιστολίθων και γνευσιοσχιστολίθων, µε παρεµβολές µεταδιαβασών πρασινιτών και στρώσεις χαλαζιτών. Ανθρακι- κοί σχηµατισµοί συχνά σηµαντικού πάχους παρεµβάλλονται εντός των κατώτερων και ανώτερων µελών της Φυλλιτικής-Χαλαζιτικής σειράς. Η φυλλιτική σειρά έχει υποστεί µια πολυφασική µετα- µόρφωση-παραµόρφωση, που έγινε σε συνθήκες υψηλής πίεσης και χαµηλής έως µέσης θερµο- κρασίας. Η ηλικία της Φυλλιτικής-Χαλαζιτικής σειράς µε βάση βιβλιογραφικά δεδοµένα είναι Ανώτερο Πέρµιο-Κάρνιο (Krahl et al. 1988). Οι ανθρακικοί σχηµατισµοί, που αποτελούν παρεµβολές εντός της Φυλλιτικής-Χαλαζιτικής σει- ράς µπορούν να διακριθούν στις παρακάτω δύο οµάδες. α. Ανθρακικοί σχηµατισµοί Φόδελε-Σισών-Μπαλίου: αναπτύσσονται µεταξύ του χωριού Φόδελε και του δυτικότερα ευρισκόµενου χωριού Μπαλί, σε µια παραθαλάσσια ασυνεχή ζώνη σηµαντικού µήκους και µικρού πλάτους. Καταλαµβάνουν τα ανώτερα έως ανώτατα µέλη της Φυλλιτικής- Χαλαζιτικής σειράς µε πάχος που φτάνει τα 600 m. περίπου και συνίστανται από λευκότεφρους α- νακρυσταλλωµένους ασβεστόλιθους και δολοµίτες, άστρωτους µέχρι παχυστρωµατώδεις, έντονα τεκτονισµένους και ρηγµατωµένους, από τεφρόµαυρους δολοµίτες, µεσοστρωµατώδεις, βιτουµε- νιούχους, µε πλήθος απολιθωµάτων και από κροκαλοπαγή βάσης. Με βάση τα απολιθώµατα κο- ραλλίων και τρηµατοφόρων που βρέθηκαν, οι Epting et al., (1969, 1972a & 1972b), κατατάσσουν τα στρώµατα αυτά στο Ανώτερο Πέρµιο. Τα ανευρεθέντα απολιθώµατα οδηγούν επίσης στο συ- µπέρασµα ότι, τα παραπάνω στρώµατα απετέθησαν σε αβαθή θαλάσσιο περιβάλλον ιζηµατογένε- σης. β. Μάρµαρα Βασιλικού: η ονοµασία δόθηκε από τους Epting et al., (1969, 1972a & 1972b) από το οµώνυµο όρος, όπου παρουσιάζεται η κύρια ανάπτυξή τους µε πάχος που φτάνει τα 250 m. πε- ρίπου. Πρόκειται για µάρµαρα τεφρόλευκα, µεσοπαχυστρωµατώδη και κατά θέσεις άστρωτα, µεσο- κρυσταλλικά, ελαφρώς δολοµιτιωµένα, µε συχνή παρουσία ασβεστίτη µε µορφή φλεβιδίων. Στα ανώτερα µέλη τους γίνονται µεσοστρωµατώδη και καρστικοποιούνται. Είναι πολύ τεκτονισµένα έως κατακερµατισµένα και έχουν επηρεαστεί από πυκνά συστήµατα διακλάσεων, γεγονός που οφείλεται στο ότι έχουν υποστεί την ίδια πτύχωση µε την Φυλλιτική – Χαλαζιτική σειρά, στα κατώτερα µέλη της οποίας παρεµβάλλονται, µε αποτέλεσµα στα κατώτερα µέλη τους να εµφανίζεται τεκτονικό λα- τυποπαγές µικρού πάχους. Στο δυτικό τµήµα τους δίνουν την εικόνα τεκτονικού καλύµµατος που οφείλεται στη διαφορετική µηχανική συµπεριφορά κατά τη διαδικασία της αναστροφής που είχε ως αποτέλεσµα την κίνηση των δύσκαµπτων µελών (µάρµαρα), διαφορετικά από τα εύκαµπτα (φυλλίτες). 2.2 Στρωµατολιθικοί δολοµίτες Η ονοµασία στρωµατολιθικός δολοµίτης δόθηκε από τους Epting et al., (1972a & 1972b) εξαιτί- ας της συχνής παρουσίας στρωµατολίθων. Οι στρωµατόλιθοι, ως γνωστόν, συνίστανται από εναλ- λαγές ανοικτότεφρων και σκουρότεφρων, πολύ λεπτών, στρώσεων µε µορφή ταινιών, εδώ πτυχω- µένων. Η στρωµατογραφική σειρά στην ευρύτερη περιοχή µελέτης αρχίζει µε κιτρινέρυθρα κροκαλοπα- γή επίκλυσης και τελειώνει µε την εξαφάνιση των στρωµατολίθων και την έναρξη απόθεσης των παχυστρωµατωδών µαρµάρων. Τα όρια δηλαδή µεταξύ των δύο αυτών σχηµατισµών είναι λιθολο- γικά και συνδέονται µε τη µεταβολή του χώρου ιζηµατογένεσης από αβαθή λεκάνη σε πελαγικό περιβάλλον. Page 3 4 Ο ορίζοντας των στρωµατολιθικών δολοµιτών εµφανίζεται µόνο στα Τάλαια όρη και είναι το κα- τώτερο µέλος της ανθρακικής σειράς των Plattenkalk. Αποτελεί ένα ανάλογο στρωµατογραφικά σχηµατισµό µε τα στρώµατα Γκίγκιλου της ∆υτικής Κρήτης, µε παρόµοια ηλικία και βαθµό ανακρυ- στάλλωσης, αν και πετρολογικά διαφέρουν µεταξύ τους. Οι διαφορές αυτές µπορούν βέβαια να ε- ξηγηθούν από το µικρό βάθος των λεκανών ιζηµατογένεσης και από τη µεταξύ τους απόσταση. Ο ορίζοντας αυτός επηρεάζεται από συνιζηµατογενή τεκτονισµό ο οποίος διέκοψε την ανάπτυξη των στρωµατολίθων, την πρώτη φορά κάτω από υψηλής ενέργειας µεσοπαλιρροϊκές συνθήκες και τη δεύτερη φορά κάτω από αβαθείς µεσοπαλιρροϊκές συνθήκες µε συνεχή καταβύθιση της λεκάνης (Cabaleri et al. 1992). Το µέγιστο πάχος της σειράς ανέρχεται σε 1.000 m. περίπου. Η ηλικία της δεν έχει προσδιορι- στεί επακριβώς, εξαιτίας της ανακρυστάλλωσης που έχει υποστεί, συµπεραίνεται όµως µε βάση βι- βλιογραφικά δεδοµένα ως Νόριος-Λιάσιος. 2.3 Ανακρυσταλλωµένοι ασβεστόλιθοι έως µάρµαρα (Μάρµαρα Παντοκράτορα) Πρόκειται για µια ανθρακική σειρά νηρητικής ιζηµατογένεσης αντίστοιχη της φάσης «Παντοκρά- τορα» της Ιονίου ζώνης. Η σειρά αυτή υπέρκειται κανονικά των στρωµατολιθικών δολοµιτών και υπόκειται επίσης κανονικά των πλακωδών ανακρυσταλλωµένων ασβεστολίθων µε πυριτόλιθους. Τα βαθύτερα µέλη της σειράς «Παντοκράτορα» αποτελούνται από λευκότεφρα δολοµιτικά µάρ- µαρα, µικροκρυσταλλικά, παχυστρωµατώδη µέχρι άστρωτα, χωρίς κερατολιθικές παρεµβολές. Στον ορίζοντα αυτό περιορίζεται η κύρια λατοµική δραστηριότητα µαρµάρων στην περιοχή των Ταλαίων ορέων. Προς τα πάνω εξελίσσονται σε τεφρά ασβεστολιθικά µάρµαρα, µε λίγους πυριτικούς φακούς και κονδύλους. Η στρωµατολιθική δοµή συνεχίζεται και στα µάρµαρα «Παντοκράτορα» και είναι σαφώς πιο αναπτυγµένη στους τεφρούς απ’ ότι στους λευκότεφρους ορίζοντες. Συχνά µεταξύ των δύο φάσεων αναπτύσσεται επιφάνεια ασυνέχειας µε ταυτόχρονη τοπική δηµιουργία λατυποπαγούς που είναι συνιζηµατογενούς µορφής. Το µέγιστο πάχος των µαρµάρων «Παντοκράτορα» ανέρχεται σε 400 m. περίπου και η ηλικία τους είναι Λιάσιος-∆ογγέριος µε βάση τα απολιθώµατα που βρέθηκαν στην κορυφή Κουτσοτρού- λος (υψόµετρο 1.083 m) Krahl et al. (1988). 2.4 Σχιστόλιθοι Είναι κυρίως πυριτικοί κυψελώδεις, ασβεστιτικοί και λιγότερο αργιλικοί, χρώµατος καστανέρυ- θρου, λεπτοστρωµατώδεις, εύθρυπτοι και δηµιουργούν κατά θέσεις εδαφικό κάλυµµα. Αποτελούν ορίζοντα που αναπτύσσεται είτε στα κατώτερα µέλη των «Plattenkalk” κοντά στην επαφή τους µε τα υποκείµενα µάρµαρα «Παντοκράτορα», είτε στην επαφή των δύο αυτών σχηµα- τισµών και το πάχος τους δεν υπερβαίνει τα 100 m. Η ηλικία τους µε βάση βιβλιογραφικά δεδοµένα είναι Ανώτερο ∆ογγέριο και αντιστοιχούν στη φάση σχιστολίθων µε Posidoniae της Ιονίου ζώνης. 2.5 Πλακώδεις ανακρυσταλλωµένοι ασβεστόλιθοι έως µάρµαρα µε πυριτολίθους (Plattenkalk) Ο όρος «πλακώδεις ασβεστόλιθοι» δόθηκε από τον Chalikiopoulos (1903). Έκτοτε επικράτησε και χρησιµοποιείται ακόµη και σήµερα µολονότι γνωρίζουµε ότι ο χαρακτηρισµός ασβεστόλιθοι δεν ανταποκρίνεται στην πραγµατικότητα, αφού οι σχηµατισµοί αυτοί έχουν υποστεί µεταµόρφωση. Η στρωµατογραφική αυτή σειρά χαρακτηρίζεται από λεπτοστρωµατώδη ανάπτυξη των µελών της και από την παρουσία εντός αυτών κερατολιθικών παρεµβολών, µε µορφή λεπτών ενστρώσεων, φα- κών ή βολβών. Οι «πλακώδεις ασβεστόλιθοι» είναι στην πραγµατικότητα µάρµαρα µεσοκρυσταλλικά, χρώµα- τος τεφρού µέχρι τεφρόµαυρου, καλά στρωµένα σε πάγκους µε πάχος που ποικίλει από λίγα εκα- τοστά µέχρι και ένα µέτρο περίπου. Το πυριτικό υλικό είναι κυρίως µικροκρυσταλλικός χαλαζίας και λιγότερο χαλκηδόνιος, το χρώµα του είναι λευκό ή τεφρό ή τεφρόµαυρο. Στα βαθύτερα µέλη παρα- τηρείται ορίζοντας από µικρολατυποπαγή στρώµατα που είναι συνιζηµατογενούς µορφής. Page 4 5 Στρωµατογραφικά ο σχηµατισµός αυτός είναι ανάλογος της «Βίγλας» της Ιονίου ζώνης και έχει µεταµορφωθεί σε συνθήκες υψηλών πιέσεων και χαµηλών θερµοκρασιών. Το µέγιστο πάχος τους ανέρχεται σε 400 m περίπου. Η ηλικία των «πλακωδών ασβεστολίθων» µε βάση βιβλιογραφικά δε- δοµένα, είναι Ανώτερο ∆ογγέριο – Κενοµάνιο. Σχηµα 1. Γεωλογικός χάρτης της ευρύτερης περιοχής µελέτης, βασισµένος στο γεωλογικό χάρτη του Ι.Γ.Μ.Ε. (1983) κλ. 1:500.000. al: Αλλουβιακές προσχώσεις (Ολόκαινο), mp: µάργες, µαργαϊκοί ασβεστόλιθοι και άµµοι (Μειο-Πλειόκαινο), m 3 : µάργες,ψαµµίτες,άργιλοι κατά θέσεις µε λιγνίτες και κροκαλοπαγή (Ανώτ.Μειόκαινο), Fο: φλύσχης Πίνδου (Κατ.Παλαιόκαινο-Ηώκαινο), jc: πρώτος φλύσχης (πηλίτες-ραδιολαρίτες) (Ιουρασικό-Κρητιδικό), Me: ασβεστόλι- θοι &δολοµίτες (ζώνης Τριπόλης) (Αν.Τριαδικό-Ηώκαινο), Pk: πλακώδεις ανακρυσταλλωµένοι ασβεστόλιθοι (Plattenkalk), (Ιουρασικό-Ηώκαινο), tj: ασβεστόλιθοι κρυσταλλικοί και δολοµίτες je: Μάρµαρα «Παντοκράτορα» (Τριαδικό-Ιουρασικό), sh: σχιστόλιθοι-κερατόλιθοι (Ιουρασικό), do: στρωµατολιθικοί δολοµίτες (Πέρµο-τριαδικό), lm:κρυσταλλικοί ασβεστόλιθοι (Τριαδικό) Ph: Φυλλιτική-Χαλαζιτική σειρά (Πέρµιο), Mrb: Μάρµαρα «Βασιλικού» (Πέρµιο). Ρήγµα, Επώθηση, Θέση λατοµείου µαρµάρου. Page 5 6 3 ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Για την ανάλυση και επεξεργασία των τεκτονικών δεδοµένων της συγκεκριµένης περιοχής τέθη- καν προς υλοποίηση δύο στόχοι έχοντας ως δεδοµένο ότι οι σχηµατισµοί που τη δοµούν είναι έ- ντονα πτυχωµένοι και τεµαχισµένοι. - ∆ιερεύνηση των πτυχωσιγενών εφιππευτικών δοµών και των ρηγµάτων, µε βάση τη συναξιο- λόγηση διάφορων πληροφοριών όπως παρατηρήσεις υπαίθρου, φωτογεωλογικής ερµηνείας και βιβλιογραφικών δεδοµένων. - ∆ιερεύνηση της ρηξιγενούς τεκτονικής µε βάση τις µετρήσεις που πραγµατοποιήθηκαν κατά την εργασία υπαίθρου σε ρηγµατογόνες ζώνες. Η Αλπική φάση παραµόρφωσης εκφράζεται κυρίως µε ανάστροφα και οριζόντιας µετατόπισης ρήγµατα, καθώς και σύνθετες πτυχωσιγενείς δοµές. Η οροσειρά των Ταλαίων ορέων αποτελεί το υποκείµενο και ανεστραµµένο σκέλος µιας κεκλιµένης αντικλινικής δοµής (Φυτρολάκης 1980) µε δι- εύθυνση αξονικών επιφανειών περίπου ΑΝΑ-∆Β∆ έως Α-∆ (Σχήµα 2) και κλίσεις κυρίως προς Β. Το υπερκείµενο τµήµα αυτής της αντικλινικής δοµής έχει αποσπασθεί από τη βάση του και έχει καταποντισθεί βόρεια, σαν συνέπεια της δράσης κανονικών ρηγµάτων πάνω σε ζώνες αστάθειας κατά την µεταλπική εφελκυστική τεκτονική φάση (Βιδάκης κ.ά. 1994). Η δοµή αυτή έχει δηµιουργήσει αναστροφή των γεωλογικών σχηµατισµών, µε αποτέλεσµα οι νεότεροι σχηµατισµοί να υπόκεινται των παλαιοτέρων. Οι πλακώδεις ασβεστόλιθοι στη συγκεκριµέ- νη περιοχή είναι πολυπτυχωµένοι µε αποτέλεσµα το πάχος τους να φαίνεται πολύ µεγαλύτερο από το πραγµατικό. Η Φυλλιτική–Χαλαζιτική σειρά αποτελεί το υπόβαθρο όλων των ανθρακικών σχηµατισµών και έχει υποστεί την ίδια παραµόρφωση και αναστροφή µε αυτά και επιπλέον δε έχει πολυπτυχωθεί από τη δράση κυρίως διατµητικών πτυχών. Τα παχυστρωµατώδη µάρµαρα του Βασιλικού παρεµβάλλονται εντός της Φυλλιτικής- Χαλαζιτικής σειράς και συµµετέχουν στη γεωλογική δοµή της περιοχής µε διαφορετική τεκτονική συµπεριφορά, εξαιτίας της ανοµοιογένειας σε σχέση µε τον υποκείµενο και υπερκείµενο φυλλιτικό- χαλαζιτικό σχηµατισµό. Η ισχυρή τεκτονική παραµόρφωση κατά τη διάρκεια της πτύχωσης της ανοµοιογενούς αυτής σειράς έχει προκαλέσει χαρακτηριστικές τεκτονικές δοµές «Boudinage» εντός των µαρµάρων του Βασιλικού, καθώς και τον κατακερµατισµό των µαρµάρων αυτών µε ρήγµατα οριζόντιας µετατόπι- Σχήµα 2. Σχηµατική απεικόνιση της γεωλογικής δοµής και της αναστροφής των στρωµάτων στα Τάλαια όρη. 1. Φυλλιτική-Χαλαζιτική σειρά 2. Στρωµατολιθικοί δολοµίτες 3. Μάρµαρα Παντοκράτορα 4. Plattenkalk Page 6 7 σης από διάτµηση όπως δείχνουν οι πτεροειδείς διακλάσεις στην περιοχή του υψώµατος Βασιλι- κού. Η µεταλπική τεκτονική (νεοτεκτονική) δηµιουργεί αποκλειστικά ρηξιγενείς δοµές, εκδηλώνεται κυρίως µε κανονικά ρήγµατα και διακλάσεις και είναι υπεύθυνη για τον κατακερµατισµό και βύθιση του ανεστραµένου σκέλους της αντικλινικής δοµής των Ταλαίων ορέων και τη σηµερινή µορφολογι- κή εικόνα της περιοχής. Η επεξεργασία των µετρήσεων υπαίθρου έδειξε ότι η περιοχή επηρεάζεται από τρία κύρια συ- στήµατα ρηγµάτων οι διευθύνσεις των οποίων είναι ΑΝΑ-∆Β∆, ΒΒΑ-ΝΝ∆ και Β∆-ΝΑ περίπου (Σχήµα 3). Οι κύριες διευθύνσεις των νεοτεκτονικών κανονικών ρηγµάτων είναι περίπου ΑΝΑ-∆Β∆, πα- ράλληλες δηλαδή στις αξονικές επιφάνειες των πτυχών. 4 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ α. Ορυκτολογική – Πετρογραφική εξέταση Ο εκµεταλλεύσιµος ορίζοντας ανήκει στα µάρµαρα Παντοκράτορα, στο επίπεδο κοντά στην ε- παφή τους µε τον υπερκείµενο σχηµατισµό της Βίγλας. Είναι ασβεστιτικά µάρµαρα παχυστρωµα- τώδη µέχρι άστρωτα, µε χρώµα υπόλευκο και υφή συµπαγή, έντονα τεκτονισµένα και καρστικο- ποιηµένα. Η εξέταση λεπτών τοµών στο πολωτικό µικροσκόπιο έδειξε ότι το πέτρωµα αποτελείται από σαφώς προσανατολισµένους, επιµηκυσµένους και ακανόνιστου µεγέθους κρυστάλλους ασβεστίτη µε έντονη κυµατοειδή κατάσβεση. Το µέγεθος των κρυστάλλων ποικίλει από 0,003 mm έως 1 mm, ενώ οι µεγαλύτερου µεγέθους κρύσταλλοι παρουσιάζουν κεκαµµένες πολυδιδυµίες. Οι επιφάνειες σύνδεσης των κρυστάλλων παρουσιάζουν ιστό ραφής. Επίσης, παρατηρούνται ποικίλου µεγέθους συσσωµατώµατα κρυστάλλων δολοµίτη. β. Χηµικές αναλύσεις Γιά την αξιολόγηση των χαρακτηριστικών των µαρµάρων στην περιοχή των Ταλαίων ορέων έγι- ναν χηµικές αναλύσεις σε πέντε αντιπροσωπευτικά δείγµατα από λατοµεία της περιοχής 5 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Από τη µελέτη των γεωλογικών συνθηκών στην περιοχή των Ταλαίων ορέων και την αξιολόγη- ση των υπαρχόντων βιβλιογραφικών δεδοµένων, καταλήξαµε στα παρακάτω συµπεράσµατα. 1. Η περιοχή των Ταλαίων ορέων παρουσιάζει κοιτασµατολογικό ενδιαφέρον, αφού τα µάρµαρα που απαντούν εδώ είναι κυρίως ασβεστιτικά, µικρο-µεσοκρυσταλλικά και µε χρωµατικές δια- φοροποιήσεις που έχουν ως βάση το λευκό χρώµα, γεγονός που συνεπάγεται υψηλή εµπορι- κή αξία. Όµως η τεκτονική παραµόρφωση που επέδρασε στην περιοχή είχε ως αποτέλεσµα τον κατακερµατισµό των µαρµάρων που σε συνδυασµό µε την επακόλουθη καρστικοποίηση, συντέλεσαν στον πολύ χαµηλό συντελεστή αποληψιµότητας, µικρότερο του 3%, µε αποτέλε- σµα την αύξηση του κόστους εξόρυξης. 2. Ο περιορισµός της χρήσης εκρηκτικών υλών, ακόµη και για την διάνοιξη των οδών προσπέλα- σης προς τα λατοµεία θα βοηθήσει ώστε να µην επιδεινωθεί µια ήδη βεβαρηµένη κατάσταση διάρρηξης του πετρώµατος. 3. Με την εικόνα που έχουµε σχηµατίσει για την ευρύτερη περιοχή, πιστεύουµε ότι οι πλέον εν- διαφέρουσες θέσεις για µελλοντική εκµετάλλευση, είναι ο ορίζοντας των µαρµάρων Παντοκρά- τορα που βρίσκεται κοντά στην επαφή µε τον σχηµατισµό των πυριτικών σχιστολιθων µε Posi- doniae. Ο ορίζοντας αυτός έχει υποστεί µικρότερη τεκτονική καταπόνηση και επιπλέον παρουσιάζει µεγαλύτερη λευκότητα. Μια τέτοια θέση είναι το λατοµείο λευκού µαρµάρου που βρίσκεται βορείως της ∆αµάστας. 4. Αντίθετα µε την επίπτωση στα λατοµεία µαρµάρου, ο τεκτονισµός συντελεί στην διευκόλυνση της παραγωγής στα λατοµεία αδρανών υλικών και υποπροϊόντων µαρµάρου όπως π.χ. µαρ- µαροψηφίδα και µαρµαρόσκονη. 5. Για την αξιοποίηση του µαρµαροφόρου δυναµικού της ευρύτερης περιοχής προτείνεται η δη- µιουργία λατοµικής ζώνης για την παραγωγή αδρανών υλικών σε περιοχή που να πληρεί τις απαιτήσεις της υπάρχουσας νοµοθεσίας. Επίσης, προτείνεται η δηµιουργία λατοµείου παρα- γωγής υποπροϊόντων µαρµάρου όπως µαρµαροψηφίδας που όµως η χρήση της σήµερα είναι περιορισµένη, αλλά κυρίως µαρµαρόσκονης που η χρήση της σε οικοδοµικές εργασίες είναι απαραίτητη και εξαιτίας ανεπαρκούς παραγωγής στην Κρήτη έχει υποκατασταθεί από ασβεστι- τική άµµο λατοµείου. ΑΝΑΦΟΡΕΣ Βιδάκης Μ., (1994): Γεωλογικός χάρτης της Ελλάδος, φύλλο ΗΡΑΚΛΕΙΟ, κλίµ. 1:50.000. εκδόσεις Ι.Γ.Μ.Ε, Αθή- να. Βιδάκης Μ., Μυλωνάκης Ι., Τριανταφύλλης Μ., (1987): Πρόδροµη έκθεση για την γεωλογική µελέτη του καλλύ- µατος Οµαλού (Τρυπαλίου). εκδόσεις Ι.Γ.Μ.Ε Αθήνα. Βιδάκης Μ., Αθανασούλη Ε., Γαλανάκης ∆., Σκούρτση Β., Ποµόνη Φ. & Παπαζέτη Ε. (1994): Η γεωλογική δοµή των Ταλαίων Ορέων (Βόρεια – Κεντρική Κρήτη), χάρτης κλιµ. 1:20.000 εκδόσεις Ι.Γ.Μ.Ε, Αθήνα. Γεωλογικός Χάρτης της Ελλάδας (1983) κλίµακας 1:500.000. εκδόσεις Ι.Γ.Μ.Ε. Αθήνα. Cabaleri N., Armella Cl., Baldis B., Markopoulos Th., Alexopoulos A., (1992): Studies on the permian-jurassic carbonate sequences of Talea ori, Crete, Greece. 6 th Congress of the Geological Society of Greece, Athens. Chalikiopoulos L, (1903):Sitia die Osthalbinsel Kretas Veroft. Inst. Meere skunde. Heft 4 Berlin. Page 8 9 Creutzburg N., et al., (1977): General geological map of Greece. Crete island 1:200.000. Institute Geological and Minig Research, Athens. Epting M., (1969): Geologie der ostlichen Talea Ori/Kreta. Depl. 108 S., Freiburg i.Br. Epting H., Kudrass H.R., Schafer, A., (1972): Stratigraphie et position des series metamorphiques aux Talea Ori/Crete. Z. Deutsch. Geol. Ges., 123, 365-370. Epting M., Kudrass H.R., Lepping U., Schafer A., (1972): Geologie der Talea Ori/Kreta. N.JB. Geol. Palaont. Abh., 141, 259-285. Krahl J., Richter D., Forster O., Kozur H., Hall R., (1988): Zur Stellung der Talea Ori im Bau des kretischen De- ckenstapels (Griechenland). Z. geol. Ges 139, 191-227 Hannover. Φυτρολάκης Ν., (1980): Η γεωλογική δοµή της Κρήτης. ∆ιατριβή επί Υφηγεσία Ε.Μ.Π. , Αθήναι. ABSTRACT IMPACT OF THE GEOLOGICAL AND TECTONIC STRUCTURE IN THE CREATION OF QUARRY PRODUCTS (CALCITIC MARBLES) OF TALEA MOUNTAINS (NORTH – CENTRAL CRETE) D. Galanakis and M. Bidakis I.G.M.E 70 MESSOGHION str 115 27 ATHENS GREECE. e-mail: galanakis@igme.gr The Talea mountains (north-central Crete) are consisted of the autochthonous series of the Ionian geotectonic zone. The large recumbert fold of Talea mountain as well as the fracturing of the geological formation are due to an intense folding and thrusting deformation. The marble reserves, in this area, are significant but the geological conditions cause difficulties in their exploitation. The intensive alpine deformation in addition to the intensive karstification of the carbonate rocks re- sulted to extremely low recovery coefficient.